Ölçek maddeleri intihal sorusu, nicel araştırma yapan hemen her yüksek lisans ve doktora öğrencisinin karşısına bir noktada çıkar. Geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmış bir ölçeği kullandığınızda maddeleri değiştirmeden aktarmanız gerekir. Bu maddeler daha önce bir makalede, tezde ya da uyarlama çalışmasında yayımlandığı için benzerlik raporunda doğal olarak eşleşir.
Kısacası ölçek maddelerinin raporda işaretlenmesi tek başına intihal anlamına gelmez. Önemli olan, ölçeğin kime ait olduğunu açıkça göstermeniz, gerekiyorsa kullanım iznini almanız ve eşleşmenin hangi bölümde toplandığını bilmenizdir. Bu rehberde eşleşmenin nedenlerini, kurumların bu durumu nasıl değerlendirdiğini ve teslimden önce izleyebileceğiniz adımları sırasıyla ele alıyoruz.
Ölçek ve anket maddeleri neden raporda eşleşir?
Benzerlik raporu, metninizdeki kelime dizilerini veritabanındaki yayınlarla karşılaştırır. Sistem bir cümlenin alıntı mı, ölçek maddesi mi yoksa yazarın kendi ifadesi mi olduğunu kendiliğinden ayırt etmez. Dolayısıyla aynı sırayla yazılmış her madde, kaynağını bulduğu anda işaretlenir.
Ölçeklerde bu durum kaçınılmazdır. Çünkü bir ölçeğin bilimsel değeri, maddelerin test edilmiş hâliyle kullanılmasına bağlıdır. Maddeleri kendi cümlelerinizle yeniden yazmak, ölçeğin geçerliğini bozar ve elde ettiğiniz verinin karşılaştırılabilirliğini ortadan kaldırır. Bu yüzden ölçek maddelerinde parafraz bir çözüm değildir.
Eşleşmenin kaynağı da çoğu zaman tahmin edilebilir. Raporda genellikle ölçeğin Türkçe uyarlamasını yayımlayan dergi makalesi, aynı ölçeği daha önce kullanmış tezler ya da ölçeği paylaşan açık erişim sayfaları görünür. Aynı ölçeği kullanan tez sayısı arttıkça eşleşen kaynak sayısı da artar.
Ölçek maddeleri intihal sayılır mı?
Akademik dürüstlük açısından belirleyici olan, metnin kime ait olduğunun gizlenip gizlenmediğidir. Ölçeği geliştiren ve uyarlayan yazarları yöntem bölümünde açıkça belirttiyseniz, maddelerin raporda eşleşmesi bir etik ihlal değildir. Aksine bu eşleşme, ölçeği doğru biçimde kullandığınızı gösterir.
Bununla birlikte bazı durumlar gerçekten sorun yaratır. Ölçeğin kaynağını hiç göstermemek, maddeleri kendi geliştirdiğiniz sorular gibi sunmak ya da başka bir tezin yöntem bölümünü ölçek tanıtımıyla birlikte aktarmak bunların başında gelir. Bu durumlarda sorun eşleşme oranı değil, emeğin sahibinin gizlenmesidir.
| Durum | Değerlendirme | Yapılması gereken |
|---|---|---|
| Maddeler değiştirilmeden ekte veriliyor, kaynak gösterilmiş | Genellikle kabul edilir | Kaynağı yöntem bölümünde ve kaynakçada tutarlı gösterin |
| Maddeler metin içinde tablo olarak veriliyor | Eşleşme artar, kaynak varsa sorun değildir | Gerekmiyorsa maddeleri ekler bölümüne taşıyın |
| Ölçek tanıtımı başka bir tezden aynen alınmış | Sorunlu | Tanıtımı özgün kaynaklara dayanarak kendi anlatımınızla yazın |
| Ölçeğin kaynağı hiç belirtilmemiş | Etik ihlal riski yüksek | Geliştiren ve uyarlayan yazarları mutlaka belirtin |
| Kullanım izni gerektiren ölçek izinsiz kullanılmış | Telif ve etik açıdan sorunlu | Yazardan ya da hak sahibinden izin alın |
Görüldüğü gibi aynı eşleşme, bağlama göre bambaşka anlamlar taşıyabilir. Bu nedenle raporu yalnızca yüzdeye bakarak değil, eşleşmelerin nerede toplandığına bakarak okumak gerekir.
Enstitüler ve dergiler bu eşleşmeleri nasıl değerlendirir?
Türkiye’deki enstitülerin önemli bir kısmı, tez benzerlik yönergelerinde hangi bölümlerin hesaba katılmayacağını ayrıca belirtir. Kapak, onay sayfası, kaynakça ve ekler bu listede sık görülür. Ölçek maddeleri ekte yer alıyorsa ve yönergeniz ekleri hariç tutuyorsa, bu eşleşmeler resmî değerlendirmede dikkate alınmayabilir.
Ancak bu kural her kurumda aynı değildir. Bazı enstitüler raporun tez metninin tamamıyla alınmasını, bazıları ise yalnızca giriş ile sonuç arasındaki ana metinle alınmasını ister. Dergilerde de durum benzerdir. Editörler genellikle raporu kendileri inceler ve ölçek maddelerinden gelen eşleşmeleri yöntem bölümündeki atıflarla birlikte değerlendirir.
Bu yüzden teslimden önce kendi yönergenizi açıp şu üç soruyu yanıtlamanızı öneririz: Ekler hesaba katılıyor mu? Rapor hangi filtre ayarlarıyla alınmalı? Toplam oranın yanında tek kaynak için ayrı bir sınır var mı? Filtre ayarlarının ayrıntıları için Turnitin filtreleri ve kaynakça hariç tutma rehberimize göz atabilirsiniz.
Ölçek maddeleri intihal riskini hangi bölümlerde artırır?
Ölçek maddeleri intihal raporunda genellikle üç bölümde görünür. Bunlar yöntem bölümündeki ölçek tanıtımı, bulgular bölümündeki madde tabloları ve ekler bölümündeki tam madde listesidir. Her birinin değerlendirilme biçimi farklıdır; bu nedenle eşleşmenin hangi bölümden geldiğini bilmek, ne yapmanız gerektiğini doğrudan belirler.
Örneğin ekteki eşleşmeler çoğu kurumda açıklanabilir kabul edilir. Buna karşılık yöntem bölümündeki tanıtım paragrafları sizin anlatımınızdır ve başka bir tezle birebir örtüşmemelidir. Bulgulardaki tablolar ise ikisinin arasında kalır: madde metni yerine madde numarası kullanmak, hem okunabilirliği artırır hem de eşleşmeyi doğru bölüme taşır.
Ayrıca demografik bilgi formu ve onam metni gibi kalıp belgeler de kısa eşleşmeler üretebilir. Üstelik bu belgeler birçok tezde neredeyse aynı biçimde kullanıldığı için eşleşen kaynak sayısı hızla artar. Yine de bu eşleşmeler kısa ve dağınıktır; asıl dikkat edilmesi gereken, tek bir kaynakta yoğunlaşan uzun eşleşmelerdir.
Ölçek kullanan tezinizi teslimden önce kontrol edin
Tezinizin benzerlik raporunu eklerin durumuna ve kurumunuzun filtre ayarlarına uygun biçimde, arşive kaydedilmeden görmek isterseniz tez ve makale intihal raporu sayfamızı inceleyebilir ya da WhatsApp üzerinden bize yazabilirsiniz. Belgenizin türüne ve kapsamına göre süreci birlikte planlar, ücreti bütçenize göre netleştiririz.
Teslimden önce ölçek eşleşmelerini kontrol etme adımları
Ölçek ya da anket kullanan bir tezi teslim etmeden önce aşağıdaki sırayı izlemek, son anda yaşanabilecek sürprizleri büyük ölçüde önler:
- Ölçeğin künyesini doğrulayın: Orijinal ölçeği geliştiren yazarları ve Türkçe uyarlamayı yapan yazarları ayrı ayrı not edin.
- Kullanım koşulunu kontrol edin: Ölçeğin serbestçe kullanılabildiğini mi, yoksa yazar izni gerektirdiğini mi uyarlama makalesinden ya da yazarın açıklamasından öğrenin.
- Maddeleri doğru yere koyun: Maddelerin tamamını ana metinde değil, ekler bölümünde verin. Ana metinde ölçeğin yapısını, alt boyutlarını ve puanlama biçimini kendi anlatımınızla özetleyin.
- Yöntem bölümünü özgün yazın: Ölçek tanıtımını başka bir tezden aktarmak yerine uyarlama çalışmasının kendisine dayanarak yazın. Güvenirlik katsayısını kendi örnekleminiz için ayrıca raporlayın.
- Raporu alın ve kaynak listesine bakın: İlk satırlardaki kaynakların ölçek maddelerinden mi, yoksa yöntem anlatımından mı geldiğini ayırt edin.
- Gerekirse açıklama hazırlayın: Eşleşmelerin ölçek maddelerinden kaynaklandığını danışmanınıza ya da editöre kısa bir notla iletin.
Bu adımların amacı oranı yapay biçimde düşürmek değildir. Asıl amaç, her eşleşmenin doğru atıfla açıklanabilir hâle gelmesi ve metnin gerçekten size ait bölümlerinin özgün kalmasıdır.
Örnek senaryolarla rapor okumak
Aşağıdaki senaryolar, ölçek kullanan tezlerde raporun nasıl görünebileceğini göstermek için hazırlanmış temsilî örneklerdir. Gerçek bir öğrencinin ya da kurumun sonucunu yansıtmaz.
Senaryo 1: Eşleşmeler yalnızca ekte. Bir eğitim bilimleri öğrencisi üç ölçek kullanmış ve maddelerin hepsini ekte vermiştir. Raporda en yüksek eşleşmeler uyarlama makalelerinden gelir ve tamamı ekler bölümündedir. Yönergesi ekleri hariç tutuyorsa öğrencinin yapması gereken tek şey, raporun doğru ayarla alındığından emin olmaktır.
Senaryo 2: Ölçek tanıtımı yoğun eşleşiyor. İkinci öğrencinin raporunda eşleşmeler yöntem bölümünde toplanmıştır. İncelendiğinde ölçek tanıtım paragraflarının, aynı ölçeği kullanan eski bir tezle neredeyse aynı olduğu görülür. Bu durumda çözüm, tanıtımı uyarlama makalesine dayanarak yeniden yazmak ve kendi örneklemine ait bulguları eklemektir.
Senaryo 3: Maddeler ana metinde tablo hâlinde. Üçüncü öğrenci, faktör analizi sonuçlarını sunarken maddelerin tam metnini tabloya yazmıştır. Bu eşleşmeyi azaltmak için maddelerin tam metni yerine madde numaralarını kullanabilir ve tam listeyi ekte verebilir. Böylece tablo okunaklı kalır, eşleşme de doğru bölüme taşınır.
Ölçek kullanım izni ve telif boyutu
Ölçek maddeleri, onları geliştiren araştırmacıların emeğidir. Bazı ölçekler bilimsel kullanım için serbestçe paylaşılırken bazıları yazar izni ya da ticari lisans gerektirir. Özellikle klinik ve psikolojik değerlendirme araçlarında bu koşullar daha sıkı olabilir.
İzin gerektiren bir ölçeği izinsiz kullanmak, benzerlik oranından bağımsız bir sorundur. Rapor bu durumu göstermez; ancak etik kurul başvurusunda, tez savunmasında ya da dergi değerlendirmesinde sorulabilir. Bu yüzden izin yazışmalarınızı saklamanız ve gerekiyorsa tezin ekine eklemeniz iyi bir uygulamadır. İntihal ile telif arasındaki farkı daha ayrıntılı görmek için akademik yazımda telif sorunları yazımızı da okuyabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
Ölçek kullanan tezlerde bazı hatalar tekrar tekrar karşımıza çıkar. Bunları önceden bilmek, hem raporu doğru okumanızı hem de gereksiz düzeltmelerden kaçınmanızı sağlar:
- Maddeleri yeniden yazmak: Oranı düşürmek için maddeleri değiştirmek, ölçeğin geçerliğini bozar ve araştırmanızın bilimsel değerini zayıflatır.
- Yalnızca orijinal ölçeği kaynak göstermek: Türkçe uyarlamayı kullandıysanız uyarlama çalışmasını da mutlaka belirtmelisiniz.
- Eşleşmeleri hiç incelememek: Toplam oran kabul sınırının altında olsa bile yöntem bölümündeki yoğun bir eşleşme sorun yaratabilir.
- Raporu yanlış ayarla almak: Kurumunuz ekleri hariç tutuyorsa raporun da buna uygun hazırlanması gerekir.
Tezinizde kabul edilen genel sınırlar hakkında fikir edinmek isterseniz tezlerde kabul edilen intihal oranı sınırları rehberimize göz atabilirsiniz. Yine de son sözü her zaman kendi enstitünüzün yönergesi söyler.
Bizim rolümüz: rapor ve yorum desteği
Biz, tezinizin benzerlik raporunu arşive kaydetmeden hazırlıyor ve PDF olarak iletiyoruz. Rapor alırken eklerin dahil edilip edilmeyeceğini ve hangi filtrelerin uygulanacağını sizinle birlikte, kurumunuzun yönergesine göre belirliyoruz. İsterseniz öne çıkan eşleşmelerin hangilerinin ölçek maddelerinden, hangilerinin yöntem anlatımından geldiğini birlikte değerlendiriyoruz.
Bununla birlikte nihai değerlendirmeyi her zaman enstitünüz ya da derginiz yapar. Bizim amacımız, teslimden önce metninizi açıkça görmenizi ve gerekiyorsa atıf ile anlatım düzeltmelerini bilinçli biçimde yapmanızı sağlamaktır.
Ölçek maddeleri ve intihal raporu hakkında sık sorulanlar
Ölçek maddeleri intihal raporunda eşleşirse tezim reddedilir mi?
Tek başına eşleşme bir ret gerekçesi değildir. Ölçeğin kaynağını doğru gösterdiyseniz ve maddeler ekte yer alıyorsa bu eşleşmeler genellikle açıklanabilir. Yine de kurumunuzun yönergesini kontrol edin.
Ölçek maddelerini kendi cümlelerimle yazabilir miyim?
Önerilmez. Geçerlik ve güvenirliği test edilmiş maddeleri değiştirmek, ölçeğin bilimsel değerini bozar. Bunun yerine maddeleri değiştirmeden ekte verip kaynak gösterin.
Kendi hazırladığım anket soruları da eşleşir mi?
Kendi geliştirdiğiniz sorular genellikle daha az eşleşir. Ancak demografik sorular gibi yaygın kalıplar birçok çalışmada benzer olduğu için kısa eşleşmeler görülebilir.
Ekleri rapordan çıkarabilir miyim?
Bu karar kurumunuzun yönergesine bağlıdır. Ekler hariç tutuluyorsa rapor buna uygun hazırlanabilir; hariç tutulmuyorsa eşleşmeleri atıflarla açıklamanız gerekir.
Ölçek için izin almam gerekiyor mu?
Bazı ölçekler serbestçe kullanılabilirken bazıları yazar izni ister. Uyarlama makalesini ya da yazarın açıklamasını kontrol edin ve izin yazışmalarınızı saklayın.
Sonuç olarak ölçek maddeleri intihal raporunda eşleştiğinde paniğe gerek yoktur. Ölçeğin kaynağını doğru göstermek, maddeleri ekte vermek, yöntem bölümünü özgün yazmak ve raporu kurumunuzun istediği ayarlarla almak, bu eşleşmeleri açıklanabilir kılar. Böylece rapor, teslimden önce tezinizi güçlendiren bir kontrol aracına dönüşür.
