Literatür taraması benzerlik oranı, bir tezin ya da makalenin kuramsal çerçeve ve önceki çalışmalar bölümünde, benzerlik raporunun başka kaynaklarla eşleştirdiği metnin payıdır. Bu bölüm doğası gereği başkalarının çalışmalarını aktardığı için raporda en çok renklenen kısım olur. Öğrencilerin büyük kısmı da raporu ilk açtığında eşleşmelerin giriş ya da bulgulardan çok literatür sayfalarında toplandığını görür.
Bu durum tek başına intihal anlamına gelmez; ancak bölüm, kaynakları sırayla özetleyen bir “alıntı zinciri” hâline geldiyse hem oran yükselir hem de jüri çalışmanın özgün katkısını göremez. Aşağıda literatür bölümündeki eşleşmelerin neden oluştuğunu, raporda hangilerine dikkat etmeniz gerektiğini ve bölümü sentez odaklı biçimde yeniden düzenlemenin adımlarını sırasıyla ele alıyoruz.
Literatür taraması benzerlik oranı neden yükselir?
Benzerlik raporu, metninizdeki kelime dizilerini veritabanındaki yayınlar, internet sayfaları ve daha önce teslim edilmiş çalışmalarla karşılaştırır. Literatür taraması ise tanımı gereği bu kaynakların içeriğini aktarır. Dolayısıyla bu bölümde eşleşme olması şaşırtıcı değildir; asıl soru eşleşmenin nasıl bir örüntü oluşturduğudur.
En sık görülen nedenleri şöyle sıralayabiliriz:
- Yaygın tanımlar: “Tükenmişlik”, “örgütsel bağlılık” ya da “dijital okuryazarlık” gibi kavramların ders kitaplarında yerleşmiş tanımları, yüzlerce tezde neredeyse aynı cümleyle geçer.
- Doğrudan alıntıların fazlalığı: Tırnak içindeki her alıntı, kaynağıyla birebir eşleşir. Alıntı filtresi kapalıysa bu cümlelerin tamamı orana yansır.
- Kaynak kaynak özetleme: “Yılmaz (2019) şunu bulmuştur, Demir (2021) şunu bulmuştur” biçiminde ilerleyen paragraflar, özet cümlelerini kaynağın özetine çok yakın tutar.
- Aynı kaynakları kullanan önceki tezler: Aynı alanda yazılmış başka tezler de çoğu zaman aynı temel makalelere dayanır. Bu tezlerdeki özet cümleleri sizin cümlelerinizle örtüşebilir.
- İkincil kaynaktan aktarım: Bir makalenin literatür özetini, o makalede atıf yapılan kaynakları okumadan aktarmak, eşleşmeyi o makaleye yoğunlaştırır.
Bu nedenle literatür taraması benzerlik oranı, tezin diğer bölümlerine göre genellikle daha yüksek çıkar. Ayrıca nedenlerin ilk ikisi çoğunlukla kurumların kabul ettiği, açıklanabilir eşleşmelerdir. Son üçü ise yazım alışkanlığından kaynaklanır ve düzeltilmesi gereken asıl kısmı oluşturur.
Literatür taramasındaki benzerlik intihal sayılır mı?
Benzerlik bir ölçümdür; intihal ise bir değerlendirmedir. Rapor yalnızca metninizin hangi kısımlarının başka metinlerle örtüştüğünü gösterir. Bu örtüşmenin uygun atıfla yapılmış meşru bir aktarım mı, yoksa kaynağı gizlenmiş bir kopyalama mı olduğuna danışman, jüri ya da editör karar verir.
Literatür bölümünde kabul gören eşleşmeler genellikle şunlardır: tırnak içinde ve sayfa numarasıyla verilmiş kısa alıntılar, kavram tanımlarında kaçınılmaz olarak tekrar eden teknik ifadeler ve kaynakça satırları. Sorun yaratan eşleşmeler ise atıf verilmeden aktarılmış paragraflar, kaynağın cümle yapısının yalnızca birkaç kelimesi değiştirilerek korunması ve tek bir kaynaktan uzun bloklar hâlinde yapılan aktarımlardır.
Atıf vermek, yazarın metni kopyalamasını meşru kılmaz. Bir paragrafın sonuna kaynak eklemek, o paragrafın cümle cümle kaynakla aynı olmasını açıklamaz. Sonuç olarak literatür bölümünde hem atıfların eksiksiz olması hem de anlatımın size ait olması gerekir. Tek bir yayının raporda öne çıkıp çıkmadığını kontrol etmek için tek kaynak benzerlik oranı rehberimize de göz atabilirsiniz.
Raporda literatür eşleşmeleri nasıl okunur?
Raporu açtığınızda yalnızca genel orana bakmak yerine eşleşmelerin hangi sayfalarda ve hangi kaynaklarda toplandığına bakın. Aynı genel oran, çok farklı iki tabloya işaret edebilir: biri onlarca kaynağa dağılmış küçük eşleşmeler, diğeri birkaç kaynaktan gelen uzun bloklar.
| Eşleşme türü | Ne anlama gelir? | Önerilen işlem |
|---|---|---|
| Çok sayıda kaynağa dağılmış kısa eşleşmeler | Yaygın terimler ve kalıp ifadeler | Genellikle müdahale gerektirmez; terimlerin doğru kullanıldığını kontrol edin |
| Tırnak içindeki alıntılar | Doğrudan alıntı, kaynakla birebir aynı | Alıntı sayısını azaltın, gerekli olanları sayfa numarasıyla bırakın |
| Bir kaynaktan gelen uzun paragraf | Kaynak özetinin cümle yapısı korunmuş | Kaynağı yeniden okuyup ana fikri kendi cümlenizle yazın |
| Başka bir tezle yoğun eşleşme | Aynı kaynaklardan benzer özetler ya da ikincil aktarım | Birincil kaynağa dönün, sentez cümleleriyle yeniden kurun |
| Kaynakça satırları | Kaynak künyeleri veritabanındaki künyelerle eşleşir | Kurumunuz izin veriyorsa kaynakça filtresiyle değerlendirin |
Kaynakça ve alıntı filtrelerinin oranı nasıl etkilediğini merak ediyorsanız Turnitin filtreleri yazımız ayarların ne zaman kullanılabileceğini ayrıntılı anlatıyor. Filtrelerin kurumunuzca kabul edilip edilmediğini ise mutlaka enstitü yönergesinden kontrol edin.
Literatür bölümünüzü teslimden önce kontrol edin
Tezinizin ya da makalenizin benzerlik raporunu kurumunuzun filtre ayarlarına uygun biçimde, arşive kaydedilmeden görmek isterseniz tez ve makale intihal raporu sayfamızı inceleyebilir ya da WhatsApp üzerinden bize yazabilirsiniz. Belgenizin türüne ve kapsamına göre süreci birlikte planlar, ücreti bütçenize göre netleştiririz.
Literatür taramasını yeniden düzenlemenin 6 adımı
Literatür bölümünde oranı sağlıklı bir düzeye çekmenin yolu kelime değiştirmek değil, bölümün mantığını değiştirmektir. Aşağıdaki adımlar, metni hem özgün hem de akademik açıdan daha güçlü hâle getirir:
- Kaynakları temalara ayırın: Okuduğunuz çalışmaları yazar sırasına göre değil, ele aldıkları sorulara göre gruplayın. Örneğin “ölçme yaklaşımları”, “demografik farklar” ve “çelişen bulgular” gibi başlıklar oluşturun.
- Bir literatür matrisi hazırlayın: Her kaynak için amaç, örneklem, yöntem, temel bulgu ve sınırlılık sütunlarından oluşan bir tablo doldurun. Bu tablo, kaynağın cümlelerine değil kendi notlarınıza dayanarak yazmanızı sağlar.
- Kaynağı kapatarak yazın: Bir çalışmanın ana fikrini aktaracağınız zaman kaynağı ekranda açık tutmayın. Notlarınızdan yola çıkarak yazın, ardından kaynağa dönüp anlamı doğru aktarıp aktarmadığınızı kontrol edin.
- Her paragrafa bir yorum cümlesi ekleyin: Kaynakları sıraladıktan sonra “Bu çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde…” gibi bir cümleyle ortak noktayı, çelişkiyi ya da boşluğu kendi sözlerinizle belirtin.
- Doğrudan alıntıları seçici kullanın: Yalnızca ifadenin kendisi önemliyse alıntı yapın; tanımların çoğunu kendi cümlenizle aktarıp atıf vermek yeterlidir. Uzun alıntılar için kurumunuzun blok alıntı kuralına uyun.
- Atıfları ve kaynakçayı eşleştirin: Metindeki her atfın kaynakçada, kaynakçadaki her eserin metinde karşılığı olduğundan emin olun; ikincil aktarımlarda “aktaran” ifadesini kullanın.
Örneğin tema bazlı bir yapıya geçen bir öğrenci, aynı kaynakları kullanmaya devam etse bile cümlelerini artık kaynakların sırasına göre değil kendi argümanına göre kurar. Böylece literatür taraması benzerlik oranı da kendiliğinden daha dengeli bir görünüm kazanır. Bu adımlardan sonra alacağınız yeni rapor, hangi eşleşmelerin kaldığını ve bunların kabul edilebilir türde olup olmadığını net biçimde gösterir.
Özetleme yerine sentez: kısa bir örnek
Literatür bölümünün özgünlüğünü belirleyen asıl fark, kaynakları tek tek özetlemek ile onları birbiriyle konuşturmak arasındadır. Aşağıdaki iki paragraf, aynı kaynaklara dayanan iki farklı yazım biçimini göstermek için hazırlanmış kurgusal örneklerdir.
Özetleme odaklı yazım: “A (2018), öğretmenlerde iş doyumunun tükenmişliği azalttığını bulmuştur. B (2020), iş doyumu ile tükenmişlik arasında negatif ilişki saptamıştır. C (2022) da benzer bir sonuca ulaşmıştır.” Bu paragrafta her cümle bir kaynağın özetine yakındır ve yazarın katkısı görünmez.
Sentez odaklı yazım: “İş doyumu ile tükenmişlik arasındaki ters yönlü ilişki farklı örneklemlerde tekrar gözlenmiştir (A, 2018; B, 2020; C, 2022). Ancak bu çalışmaların tamamı kesitsel desene dayandığından, ilişkinin yönü hakkında kesin bir yargıya varmak güçtür; bu da boylamsal bir incelemeye duyulan ihtiyacı göstermektedir.” Burada kaynaklar birlikte değerlendirilmiş, bir sınırlılık belirlenmiş ve çalışmanın gerekçesine bağlanmıştır.
İkinci yazım biçimi hem benzerlik raporunda daha az eşleşme üretir hem de jürinin aradığı eleştirel değerlendirmeyi ortaya koyar. Çünkü cümlelerin yapısı hiçbir kaynağın cümlesine dayanmaz; kaynaklar yalnızca kanıt olarak kullanılır.
Kurumlar literatür taraması benzerlik oranını nasıl değerlendirir?
Üniversitelerin lisansüstü eğitim enstitüleri, benzerlik raporu için genellikle genel bir üst sınır ve tek kaynak için ayrı bir sınır belirler. Bazı kurumlar kaynakça, alıntı ve küçük eşleşme filtrelerinin kullanılmasına izin verir, bazıları vermez. Bu sınırlar kurumdan kuruma değiştiği için kesin bir sayı vermek yerine kendi enstitünüzün güncel tez yazım yönergesine bakmanız gerekir.
Öte yandan danışmanlar ve jüri üyeleri raporu yalnızca sayı olarak değerlendirmez. Literatür bölümünde eşleşmeler dağınık ve açıklanabilir nitelikteyse genellikle sorun görülmez. Buna karşılık bir başka tezle sayfalar boyunca süren eşleşmeler, oran düşük olsa bile soru işareti doğurur. Kabul edilen sınırların genel mantığını tezlerde kabul edilen intihal oranları yazımızda ayrıca ele aldık.
Literatür bölümünde sık yapılan hatalar
Oranı hızlıca düşürmek için başvurulan bazı yöntemler, sorunu çözmek yerine yeni sorunlar doğurur. Teslimden önce şu hatalardan uzak durun:
- Eş anlamlı kelime değiştirme: Cümle yapısını koruyup yalnızca kelimeleri değiştirmek anlamı bozar, akademik dili zayıflatır ve özünde kaynağın metnini taşımaya devam eder.
- Otomatik yeniden yazma araçlarına teslim olmak: Bu araçlar terimleri yanlış çevirebilir, atıf ile cümle arasındaki bağı koparabilir ve metni okunaksız hâle getirebilir. Ayrıca birçok kurum bu tür kullanımı akademik dürüstlük ihlali olarak değerlendirebilir.
- Atıfları silmek: Eşleşen cümlenin atfını kaldırmak oranı değiştirmez; yalnızca kaynağın gizlendiği izlenimini güçlendirir.
- Başka tezin literatürünü yeniden kullanmak: Kaynaklar aynı olsa bile başka bir tezin özet cümlelerini kendi bölümünüze taşımak, en ağır sonuçlara yol açabilen eşleşme türüdür.
- Raporu son güne bırakmak: Literatür bölümünü yeniden kurmak zaman ister. Raporu teslimden birkaç hafta önce almak, düzeltmeleri sakin biçimde yapmanızı sağlar.
Kısacası doğru yaklaşım, raporu bir hata listesi gibi değil, metninizin hangi kısımlarının hâlâ kaynağın sesiyle konuştuğunu gösteren bir harita gibi kullanmaktır.
Literatür taraması ve benzerlik raporu hakkında sık sorulanlar
Literatür taramasında benzerlik oranı kaç olmalı?
Tek bir doğru sayı yoktur; sınırı kurumunuzun yönergesi belirler. Genel olarak literatür bölümündeki eşleşmelerin çok sayıda kaynağa dağılmış ve açıklanabilir olması, tek bir kaynakta yoğunlaşmamasından daha önemlidir.
Kaynak gösterdiğim hâlde neden eşleşme çıkıyor?
Rapor atıf olup olmadığına bakmadan kelime dizilerini karşılaştırır. Atıf, fikrin kime ait olduğunu gösterir ama cümlenin kaynakla aynı olmasını açıklamaz. Bu yüzden anlatımı kendi cümlelerinizle kurmanız gerekir.
Tanımları da kendi cümlelerimle mi yazmalıyım?
Mümkün olduğunca evet. Standart bir tanımı birebir aktarmanız gerekiyorsa tırnak içinde ve sayfa numarasıyla verin; diğer tanımları anlamını koruyarak kendi ifadenizle aktarıp atıf yapın.
Literatür bölümünü kısaltmak oranı düşürür mü?
Gereksiz özetleri çıkarmak eşleşmeleri azaltabilir, ancak amaç kısaltmak değil odaklanmaktır. Araştırma sorunuzla doğrudan ilgili çalışmaları sentezleyen daha kısa bir bölüm, uzun bir özet listesinden daha güçlüdür.
Literatür düzenlemesinde dışarıdan destek almak etik mi?
Raporu yorumlamak, eşleşmeleri birlikte incelemek ve yazım konusunda geri bildirim almak akademik destek kapsamındadır. Metnin sizin emeğiniz olarak kalması ve kurum kurallarına uyulması gerekir.
Sonuç olarak literatür taraması benzerlik oranı, tezin en çok kaynağa dayanan bölümünde doğal olarak yüksek görünebilir. Önemli olan eşleşmelerin türünü ayırt etmek, atıfları eksiksiz vermek ve kaynakları tek tek özetlemek yerine sentezlemektir. Bu yaklaşım hem raporu sadeleştirir hem de çalışmanızın alana kattığı değeri jüriye açıkça gösterir.
