Yöntem bölümünde benzerlik oranının yüksek çıkması, tez ve makale yazarlarının en sık karşılaştığı durumlardan biridir. Bunun temel nedeni, araştırma deseni, örneklem, veri toplama araçları ve analiz yöntemleri anlatılırken alanda yerleşmiş kalıp ifadelerin kullanılmasıdır. Dolayısıyla bu bölümdeki her eşleşme intihal anlamına gelmez; ancak her eşleşme de kendiliğinden masum değildir.
Bu rehberde yöntem bölümündeki eşleşmelerin neden oluştuğunu, hangilerinin olağan kabul edildiğini, hangilerinin düzeltilmesi gerektiğini ve teslimden önce izleyebileceğiniz adımları anlatıyoruz. Amacımız oranı yapay yollarla düşürmek değil; raporu doğru okuyup metni etik ve anlaşılır biçimde düzenlemenize yardımcı olmaktır.
Yöntem bölümünde benzerlik neden yüksek çıkar?
Yöntem bölümü, bir çalışmanın en teknik ve en standart kısmıdır. Giriş ve tartışma bölümlerinde yazar kendi yorumunu öne çıkarırken, yöntem bölümünde amaç araştırmanın tekrarlanabilir biçimde anlatılmasıdır. Bu nedenle aynı alanda çalışan pek çok araştırmacı benzer cümle yapıları kullanır.
Örneğin “Araştırmada betimsel tarama modeli kullanılmıştır” ya da “Verilerin normal dağılıma uygunluğu incelenmiştir” gibi cümleler, binlerce tezde neredeyse aynı biçimde yer alır. Benzerlik yazılımı bu cümleleri metin olarak karşılaştırır ve anlamına bakmadan eşleşme olarak işaretler.
Bunun yanı sıra yöntem bölümünde başka kaynaklardan aktarılan teknik tanımlar da yoğundur. Bir ölçeğin geçerlik ve güvenirlik bilgisi, bir laboratuvar protokolü ya da bir istatistik testin açıklaması çoğu zaman özgün kaynağa çok yakın ifadelerle yazılır. Sonuç olarak raporda bu bölüm, diğer bölümlere göre daha renkli görünebilir.
Yöntem bölümünde benzerlik nereden gelir?
Yöntem bölümündeki eşleşmeleri türlerine göre ayırmak, hangisine müdahale edeceğinizi belirlemenin ilk adımıdır. Aşağıdaki tablo, sık görülen eşleşme kaynaklarını ve genel değerlendirme yaklaşımını özetler.
| Eşleşme kaynağı | Örnek ifade türü | Genel yaklaşım |
|---|---|---|
| Araştırma modeli | Tarama, deneysel, nitel desen tanımları | Kısa kalıp ifadeler olağandır; uzun tanım bloklarını kendi anlatımınızla yazın |
| Evren ve örneklem | Örnekleme yöntemi tanımları | Tanımı kısaltın, kendi örnekleminizin özelliklerini öne çıkarın |
| Veri toplama araçları | Ölçek açıklaması, madde ve alt boyut bilgisi | Kaynağı gösterin; ölçek maddelerini doğrudan alıntı kuralına göre verin |
| Etik kurul ifadeleri | Onay ve gönüllülük cümleleri | Kurumun istediği standart metin ise olduğu gibi kalabilir |
| Analiz yöntemleri | İstatistik test açıklamaları | Ders kitabı tanımlarını özetleyin, kaynağa atıf yapın |
| Önceki çalışmanız | Kendi tezinizden ya da makalenizden aktarımlar | Önceki yayına atıf yapın ve kurum kuralını kontrol edin |
Görüldüğü gibi her satırın değerlendirmesi farklıdır. Örneğin etik kurul onayına ilişkin standart bir cümle çoğu zaman sorun oluşturmaz. Buna karşın bir ölçeğin uzun tanıtım paragrafının başka bir tezden kelimesi kelimesine alınması, kaynak gösterilse bile düzeltme gerektirebilir. Ölçek maddelerinin raporda nasıl göründüğünü ölçek maddeleri ve intihal raporu rehberimizde ayrıca ele aldık.
Hangi eşleşmeler olağan kabul edilir?
Akademik toplulukta yöntem bölümündeki bazı tekrarların kaçınılmaz olduğu genel olarak kabul edilir. Özellikle teknik bir prosedürü farklı kelimelerle anlatmak, bazen anlamı bulanıklaştırır ve okurun işini zorlaştırır. Bu nedenle kısa, standart ve doğru atıflanmış ifadeler çoğu durumda kabul görür.
Bu konudaki tartışmalar “metin geri dönüşümü” kavramı etrafında yürür. Metin geri dönüşümü, yazarın daha önce kendi yazdığı bir metni yeni bir çalışmada yeniden kullanmasıdır. Text Recycling Research Project gibi girişimler, yöntem bölümlerindeki bu tür yeniden kullanımın hangi koşullarda kabul edilebileceğini tartışan kaynaklar yayımlar.
Ancak burada belirleyici olan genel eğilim değil, teslim edeceğiniz kurumun ya da derginin kuralıdır. Bazı kurumlar yöntem bölümündeki tekrarları daha esnek değerlendirirken, bazıları her bölüm için aynı ölçütü uygular. Dolayısıyla teslimden önce yönergeyi okumak ve gerekirse danışmanınıza sormak en doğru adımdır.
Hangi eşleşmeler düzeltilmelidir?
Yöntem bölümünde benzerlik her zaman kabul edilebilir değildir. Aşağıdaki durumlar, raporu inceleyen kişinin dikkatini çeker ve çoğu zaman düzeltme gerektirir:
- Tek kaynaktan uzun bloklar: Bir başka tezin yöntem bölümünün paragraflar hâlinde aynen kullanılması.
- Kaynaksız teknik tanımlar: Bir ders kitabından alınan tanımların atıf yapılmadan aktarılması.
- Başkasının örneklem bilgisi: Başka bir çalışmanın örneklem ya da süreç anlatımının kendi araştırmanızmış gibi yazılması.
- Atıfsız öz aktarım: Kendi önceki yayınınızdan uzun bölümlerin kaynak gösterilmeden alınması.
Bu durumların ortak noktası, okurun metnin kime ait olduğunu anlayamamasıdır. Özellikle tek bir kaynaktan gelen yüksek eşleşmeler, toplam oran düşük olsa bile ayrıca incelenir. Raporda tek kaynağa ait oranı nasıl okuyacağınızı tek kaynak benzerlik oranı yazımızda anlattık.
Öz intihal ve yöntem bölümü
Tezinden makale üreten ya da aynı veri setiyle birden fazla çalışma yapan araştırmacılar için yöntem bölümü ayrı bir önem taşır. Çünkü aynı araştırma deseni, aynı örneklem ve aynı ölçekler kullanıldığında yöntem anlatımı da büyük ölçüde benzer olur.
Bu durumda yapılacak ilk şey, önceki çalışmanıza açıkça atıf yapmaktır. Örneğin “Araştırmanın yöntemi ayrıntılı olarak yazarın yüksek lisans tezinde açıklanmıştır” gibi bir ifade, okura şeffaf bilgi verir. Ayrıca yöntem anlatımını yeni çalışmanın amacına göre kısaltmak ve yalnızca gerekli ayrıntıları bırakmak da tekrarları azaltır.
Öte yandan derginin yayın politikası ve önceki yayının telif koşulları da dikkate alınmalıdır. Tezden makale üretirken benzerlik kontrolünün nasıl yapılacağını öz intihal rehberimizde adım adım açıkladık.
Teslimden önce raporunuzu birlikte okuyalım
Tez ya da makalenizin benzerlik raporunu arşive kaydedilmeden görmek ve yöntem bölümündeki eşleşmeleri doğru yorumlamak isterseniz Turnitin intihal raporu sayfamızı inceleyebilir ya da WhatsApp üzerinden bize yazabilirsiniz. Belgenizin türüne ve kapsamına göre süreci birlikte planlar, ücreti bütçenize göre netleştiririz.
Yöntem bölümünde benzerlik için 7 adımlık kontrol
Teslimden önce yöntem bölümünü aşağıdaki sırayla gözden geçirmenizi öneririz. Bu adımlar, oranı yapay biçimde düşürmeye değil, metni doğru ve şeffaf hâle getirmeye yöneliktir.
- Raporu bölüm bazında okuyun: Toplam orana değil, yöntem bölümündeki eşleşmelerin hangi kaynaklardan geldiğine bakın.
- Eşleşmeleri gruplayın: Kısa kalıp ifadeleri, teknik tanımları ve uzun blokları ayrı ayrı işaretleyin.
- Uzun blokları yeniden yazın: Başka bir çalışmadan gelen paragrafları kendi araştırmanızın ayrıntılarıyla yeniden kurun.
- Tanımlara atıf ekleyin: Ders kitabı ya da yöntem kaynağından gelen her tanım için kaynak gösterin.
- Ölçek bilgisini doğru verin: Ölçeğin geliştirildiği ve uyarlandığı çalışmalara atıf yapın; madde metinlerini alıntı kurallarına göre sunun.
- Önceki çalışmanızı belirtin: Kendi tezinizden ya da makalenizden yararlandıysanız bunu metinde açıkça yazın.
- Son sürümü yeniden kontrol edin: Düzeltmelerden sonra raporu, kurumunuzun istediği filtre ayarlarıyla tekrar inceleyin.
Bu süreçte en sık yapılan hata, kalıp ifadeleri anlamsız eş anlamlılarla değiştirmektir. Böyle bir değişiklik metnin okunurluğunu bozar ve teknik doğruluğu zayıflatır. Bu yüzden amaç kelime değiştirmek değil, anlatımı kendi araştırmanıza özgü hâle getirmektir.
Kısa bir örnek: nicel bir yüksek lisans tezi
Bir eğitim bilimleri öğrencisi, tezinin benzerlik raporunda yöntem bölümünün yoğun biçimde işaretlendiğini görür. Eşleşmeleri incelediğinde üç grup fark eder: Araştırma modeline ilişkin kısa cümleler, kullandığı ölçeğin tanıtım paragrafı ve istatistik testlerin açıklamaları.
Öğrenci önce kısa model cümlelerini olduğu gibi bırakır; çünkü bunlar alanın standart ifadeleridir ve kaynak gösterilmiştir. Ardından ölçek tanıtımını, ölçeği uyarlayan çalışmaya atıf yaparak ve kendi örnekleminde elde ettiği güvenirlik bilgisini ekleyerek yeniden yazar. Son olarak istatistik testlerin uzun tanımlarını kısaltır ve testleri neden seçtiğini kendi araştırma sorusuna bağlayarak açıklar.
Bu düzenlemeden sonra yöntem bölümü hem daha kısa hem de daha özgün hâle gelir. Ayrıca okur, araştırmacının hangi kararı neden verdiğini daha net görür. Benzer bir durum literatür bölümünde de yaşanabilir; bunun nedenlerini literatür taraması benzerlik oranı yazımızda ele aldık.
Danışman ve jüri raporu nasıl okur?
Raporu inceleyen danışman ya da jüri üyesi, genellikle yalnızca toplam orana bakmaz. Eşleşmelerin hangi bölümde yoğunlaştığını, hangi kaynaklardan geldiğini ve atıf yapılıp yapılmadığını birlikte değerlendirir. Bu nedenle yöntem bölümündeki kısa ve kaynaklı eşleşmeler çoğu zaman tartışma konusu olmaz.
Buna karşın tek bir tezden gelen ardışık paragraflar ya da örneklem bilgisinin başka bir çalışmayla birebir aynı olması soru işareti doğurur. Böyle bir durumda sizden açıklama istenebilir. Açıklamayı kolaylaştırmak için düzeltme yaptığınız bölümleri ve eklediğiniz atıfları kısa bir notla kayıt altına almanızı öneririz. Ayrıca savunma öncesinde yöntem kararlarınızı kendi cümlelerinizle anlatabiliyor olmanız, jürinin metne olan güvenini artırır.
Nitel çalışmalarda yöntem bölümünde benzerlik
Nitel araştırmalarda yöntem bölümü genellikle araştırmacının rolünü, katılımcı seçimini, görüşme sürecini ve veri analizi yaklaşımını içerir. Bu bölümlerde de geçerlik ve inandırıcılık stratejileri gibi kavramlar çoğu zaman kaynak kitaplardaki tanımlara yakın ifadelerle anlatılır.
Bu nedenle nitel çalışmalarda da aynı ilke geçerlidir: Kavram tanımlarını kısa tutun ve kaynağa bağlayın; ağırlığı ise kendi sürecinize verin. Örneğin görüşmelerin nasıl planlandığını, hangi ortamda yapıldığını ve verilerin nasıl kodlandığını kendi deneyiminizle anlatmak, metni hem özgün hem de daha inandırıcı kılar.
Ayrıca görüşme formundaki soruları ve katılımcı ifadelerini doğrudan alıntı olarak sunduğunuzda, bu bölümler raporda eşleşme oluşturmaz ya da kolayca açıklanabilir. Katılımcı gizliliğini korumak için kimlik bilgisi içeren ayrıntıları metne eklememeye dikkat edin.
Sık sorulan sorular
Yöntem bölümünde benzerlik oranı yüksekse tez reddedilir mi?
Bu, kurumun yönergesine ve eşleşmelerin türüne bağlıdır. Kısa kalıp ifadeler genellikle sorun olmaz; tek kaynaktan gelen uzun ve atıfsız bloklar ise düzeltme gerektirir.
Yöntem bölümünü filtreyle rapordan çıkarabilir miyim?
Benzerlik raporlarında yöntem bölümünü hariç tutan standart bir filtre bulunmaz. Kaynakça ve alıntı filtreleri ise yalnızca o öğeleri etkiler.
Önceki makalemdeki yöntem anlatımını tezimde kullanabilir miyim?
Kullanabilirsiniz; ancak önceki yayına açıkça atıf yapmalı ve kurumunuzun öz intihal kuralını kontrol etmelisiniz.
Kalıp ifadeleri eş anlamlılarla değiştirmek doğru mu?
Hayır. Anlamsız kelime değişiklikleri metni bozar. Bunun yerine anlatımı kendi araştırmanızın ayrıntılarıyla yeniden kurun ve kaynak gösterin.
Ölçek açıklaması neden hep eşleşiyor?
Ölçeği kullanan pek çok çalışma aynı tanıtım bilgisini verir. Kaynağı göstermek ve kendi örnekleminize ait bilgileri eklemek bu bölümü özgünleştirir.
Sonuç olarak yöntem bölümünde benzerlik, çoğu zaman alanın ortak dilinden kaynaklanır ve tek başına bir etik ihlal göstergesi değildir. Ancak uzun ve atıfsız bloklar, başkasına ait süreç anlatımları ve kaynak gösterilmeyen öz aktarımlar mutlaka düzeltilmelidir. Raporu bölüm bazında okumak, eşleşmeleri türüne göre ayırmak ve anlatımı kendi araştırmanıza bağlamak, teslim sürecini çok daha rahat hâle getirir. Böylece rapordaki renkli alanlar sizi endişelendirmek yerine, metninizi güçlendirmek için kullanabileceğiniz somut bir kontrol listesine dönüşür.
