Tez Özetinde Benzerlik: Özet ve Abstract Neden Eşleşir?

Tez özetinde benzerlik, tezin başındaki Türkçe özet ya da İngilizce abstract bölümündeki cümlelerin başka bir kaynakla, çoğu zaman da sizin daha önce yazdığınız bir metinle eşleşmesidir. Kısa cevap şudur: Özet, tezin en kısa ama en çok okunan bölümüdür. Bu yüzden burada görülen birkaç uzun eşleşme bile toplam orandan bağımsız olarak dikkat çeker ve teslimden önce mutlaka gözden geçirilmelidir.

Bu rehberde özet ve abstract bölümlerinde benzerliğin neden oluştuğunu, hangi eşleşmelerin olağan sayıldığını ve hangilerinin düzeltilmesi gerektiğini anlatıyoruz. Ayrıca özeti yeniden kurarken izleyebileceğiniz yedi adım, kısa bir örnek ve teslim öncesi kontrol listesi bulacaksınız.

Tez özetinde benzerlik nedir?

Tez özeti, çalışmanın amacını, yöntemini, temel bulgularını ve sonucunu genellikle 150 ile 300 kelime arasında anlatan bağımsız bir metindir. Okuyucu çoğu zaman tezin tamamını değil, yalnızca özeti okur. Jüri üyeleri ve enstitü de ilk izlenimi bu bölümden edinir.

Benzerlik raporu özeti diğer bölümlerden ayırmaz; metnin tamamını aynı biçimde tarar. Ancak özet kısa olduğu için birkaç eşleşen cümle bu bölümün büyük kısmını kaplayabilir. Dolayısıyla toplam oran düşük olsa bile özetteki kırmızı ya da renkli bloklar ayrıca okunmalıdır. Benzerlik oranının kendisi bir hüküm değildir; önemli olan eşleşmenin neden oluştuğunu anlamaktır.

Tez özetinde benzerlik neden oluşur?

Özet bölümündeki eşleşmelerin büyük kısmı birkaç tanıdık nedenden kaynaklanır:

• Kendi önceki metinleriniz: Tez önerisi, kongre bildirisi, dönem ödevi ya da tezden üretilen bir makale özeti daha önce bir sisteme yüklendiyse aynı cümleler tezde tekrar eşleşir.
• Kalıp ifadeler: “Bu çalışmanın amacı … incelemektir”, “Araştırmanın örneklemini … oluşturmaktadır” gibi yapılar binlerce tezde geçer.
• Yöntem ve ölçek adları: Ölçek adları, istatistik testleri ve desen adları değiştirilemeyen terimlerdir.
• Literatürden taşınan tanımlar: Özete eklenen bir kavram tanımı kaynak gösterilmeden alınmışsa doğrudan bir sorun oluşturur.
• Çeviri abstract: İngilizce özeti makine çevirisiyle ya da başka bir abstract’tan uyarlayarak hazırlamak, İngilizce kaynaklarla uzun eşleşmeler doğurabilir.

Önceki çalışmalarınızla oluşan eşleşmeler ayrı bir konudur. Bu durumu öz intihal ve tezden makale üretirken benzerlik yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Hangi eşleşmeler olağan, hangileri sorunlu?

Raporu açtığınızda özetteki her renkli satırı aynı ağırlıkta değerlendirmeyin. Aşağıdaki tablo, sık görülen durumları ayırmanıza yardımcı olur:

Kısacası terim ve kalıp eşleşmeleri çoğu zaman beklenen sonuçlardır. Buna karşılık başka bir çalışmanın amacını, bulgusunu veya yorumunu taşıyan eşleşmeler, özet ne kadar kısa olursa olsun düzeltilmelidir.

Tez özetinde benzerlik nasıl azaltılır? 7 adım

Aşağıdaki adımlar, özeti yüzeysel kelime değişiklikleriyle değil, içeriği yeniden kurarak özgünleştirmeye odaklanır:

1. Önce tezi bitirin, sonra özeti yazın. Özet, tamamlanmış çalışmanın kısa anlatımıdır. Tez önerisindeki eski özeti kopyalamak yerine son bulgularınızdan yola çıkın.
2. Dört soruyu yanıtlayın. Ne araştırdım, nasıl araştırdım, ne buldum ve bu ne anlama geliyor? Her soruya kendi cümlenizle bir ya da iki cümle yazın.
3. Raporda özet bölümünü ayrı okuyun. Renkli blokların hangi kaynağa gittiğine bakın. Kaynak sizin önceki çalışmanızsa, bunu diğer eşleşmelerden ayrı not edin.
4. Kalıpları azaltın, terimleri koruyun. Ölçek ve test adlarını değiştirmeyin. Bunun yerine “Bu çalışmanın amacı …” gibi kalıpları daha doğrudan cümlelerle değiştirin.
5. Bulguları sayılarla ve kendi bağlamınızla verin. Örneklem büyüklüğü, temel sonuç ve çalışmaya özgü bağlam özeti doğal olarak özgün kılar.
6. Abstract’ı çeviri değil, yeniden yazım olarak ele alın. Türkçe özetin anlamını koruyun, ancak İngilizce cümleleri akademik İngilizcenin akışına göre kurun.
7. Son halini yeniden taratın. Düzeltmeden sonra tezin tamamını tekrar kontrol edin ve özet bölümündeki eşleşmelerin azaldığını doğrulayın.

Özetin uzunluğu ve yapısı için enstitünüzün yazım kılavuzunu esas alın. Uluslararası bir çerçeve arıyorsanız APA’nın özet ve anahtar kelime yönergeleri de yol gösterici olabilir.

Kısa örnek: özeti yeniden kurmak

Diyelim ki raporda şu cümle başka bir tezle eşleşti: “Bu çalışmanın amacı, öğretmenlerin mesleki doyum düzeylerini çeşitli değişkenler açısından incelemektir.” Bu cümle hem kalıp hem de oldukça genel olduğu için birçok çalışmada geçer.

Daha özgün bir yazım şöyle olabilir: “Ankara’daki ortaokullarda görev yapan 312 öğretmenle yürütülen bu araştırmada, mesleki doyumun kıdem ve okul büyüklüğüne göre farklılaşıp farklılaşmadığı incelenmiştir.” Burada anlam aynıdır, ancak örneklem, bağlam ve değişkenler sizin çalışmanıza aittir. Bu nedenle cümle başka bir tezle uzun bir eşleşme üretmez.

Aynı mantık abstract için de geçerlidir. Türkçe cümleyi kelime kelime çevirmek yerine, “This study examined whether job satisfaction among 312 middle school teachers in Ankara differed by seniority and school size.” gibi doğrudan ve sade bir yapı kurabilirsiniz.

Diğer bölümlerle ilişkisi

Özet, tezin diğer bölümlerinin kısa bir yansımasıdır. Bu nedenle özetteki eşleşmeler çoğu zaman gövdedeki eşleşmelerle bağlantılıdır. Yöntem cümlelerinin standart yapısından kaynaklanan benzerliği yöntem bölümünde benzerlik oranı yazımızda, kavramsal çerçeveden gelen eşleşmeleri ise literatür taraması benzerlik oranı rehberimizde inceledik.

Özetinizi bu bölümlerden cümle taşıyarak değil, onların ana fikrini yeniden anlatarak yazdığınızda hem benzerlik azalır hem de özet daha okunur hale gelir. Dahası, jüri özetle tez gövdesi arasındaki tutarlılığı daha kolay görür.

Pratik bir yöntem olarak, özeti yazmadan önce her bölümün ana mesajını tek cümleyle not edin. Ardından bu notları birleştirerek özetin ilk taslağını oluşturun. Bu yaklaşım, gövdedeki uzun cümleleri özete kopyalama alışkanlığını azaltır. Üstelik özetin bölümler arasında dengeli olmasını sağlar; örneğin literatüre gereğinden fazla yer ayırıp bulguları tek cümleyle geçiştirmenin önüne geçer.

Özet yazarken yapay zekâ araçlarını kullanmak

Son yıllarda birçok öğrenci tez özetini hazırlarken yapay zekâ araçlarından yardım alıyor. Ancak bu araçlar genellikle yaygın kalıplara dayanan, birbirine çok benzeyen özetler üretir. Bu nedenle hem benzerlik raporunda hem de yapay zekâ tespit raporlarında dikkat çekici sonuçlar doğabilir.

Ayrıca araç, tezinizde bulunmayan bir bulguyu ya da genellemeyi özete ekleyebilir. Bu durum benzerlikten daha ciddi bir doğruluk sorunudur. Dolayısıyla böyle bir araç kullandıysanız ortaya çıkan metni yalnızca fikir taslağı olarak görün. Her cümleyi tezinizdeki bulgularla karşılaştırın, çalışmaya özgü olmayan genel ifadeleri çıkarın ve son metni kendi cümlelerinizle yazın. Ek olarak, kurumunuzun yapay zekâ kullanımına ilişkin beyan kuralı varsa ona uyun.

Anahtar kelimeler ve özet uyumu

Özetin hemen altında yer alan anahtar kelimeler de çoğu zaman gözden kaçar. Anahtar kelimeler tek tek eşleşse bile genellikle sorun oluşturmaz; çünkü bunlar alanın ortak terimleridir. Yine de bu kelimelerin özette gerçekten geçen kavramlar olması gerekir.

Örneğin özetinizde hiç bahsedilmeyen bir kavramı anahtar kelime olarak eklemek, okuyucuyu yanıltır ve tezin dizinlerde doğru bulunmasını zorlaştırır. Bunun yerine üç ile beş arası, çalışmanızın konusunu, yöntemini ve örneklemini yansıtan kelimeler seçin. Böylece özet ve anahtar kelimeler birbirini destekler, tez de ilgili aramalarda daha kolay görünür.

Sık yapılan hatalar

• Tez önerisindeki özeti, bulgular eklenmeden aynen kullanmak.
• Kongre bildirisinin özetini tezde değiştirmeden tekrar etmek ve bunu belirtmemek.
• Abstract’ı yalnızca çeviri aracıyla hazırlayıp okumadan teslim etmek.
• Kelimeleri eş anlamlılarıyla değiştirerek benzerliği gizlemeye çalışmak; bu yöntem hem anlamı bozar hem de etik değildir.
• Özete literatürden kaynak gösterilmemiş tanımlar eklemek.
• Toplam oran düşük diye özet bölümündeki uzun eşleşmeleri görmezden gelmek.

Özellikle eş anlamlı kelime değiştirme yöntemine dikkat edin. Bu yöntem, sorunu çözmek yerine metni daha anlaşılmaz hale getirir. Özgün bir özet, ancak çalışmanızın kendisini anlatan cümlelerle yazılabilir.

Teslim öncesi kontrol listesi

• Özet, tamamlanmış tezin son bulgularını yansıtıyor mu?
• Amaç, yöntem, bulgu ve sonuç cümleleri kendi anlatımınızla mı yazıldı?
• Özetteki eşleşmelerin kaynağı ayrı ayrı incelendi mi?
• Önceki bildiri veya makale özetinizle oluşan örtüşme enstitü kurallarına uygun mu?
• Abstract, Türkçe özetin anlamını koruyan bağımsız bir metin mi?
• Anahtar kelimeler tezin içeriğiyle uyumlu mu?
• Son düzeltmelerden sonra tez yeniden tarandı mı?

Sık sorulan sorular

Tez özetinde benzerlik oranı ne kadar olmalı?

Özet için ayrı bir oran sınırı genellikle tanımlanmaz; kurallar tezin tamamı için belirlenir. Yine de özette başka bir çalışmaya ait uzun eşleşmeler bulunmamalıdır. Kendi üniversitenizin yönergesini esas alın.

Kendi bildirimin özeti tezde eşleşirse sorun olur mu?

Bu durum öz intihal kapsamında değerlendirilebilir. Enstitünüz izin veriyorsa önceki çalışmanızı belirtin, özeti güncel bulgularla yeniden yazın ve danışmanınızla paylaşın.

Abstract’ı çeviri aracıyla hazırlamak benzerliği artırır mı?

Artırabilir. Makine çevirisi kalıp İngilizce cümleler üretir ve bu cümleler İngilizce kaynaklarla eşleşebilir. Çeviriyi taslak olarak kullanıp metni kendiniz yeniden yazmanız daha doğrudur.

Özetteki ölçek adları eşleşirse ne yapmalıyım?

Ölçek ve test adları değiştirilemeyen terimlerdir. Bu eşleşmeler genellikle olağandır. Terimi koruyup çevresindeki cümleyi kendi anlatımınızla kurmanız yeterlidir.

Özeti düzelttikten sonra yeniden tarama gerekli mi?

Evet. Düzeltmenin işe yarayıp yaramadığını görmenin tek yolu tezin son halini yeniden taratmaktır. Böylece başka bir bölümde yeni bir eşleşme oluşup oluşmadığını da görürsünüz.

Sonuç olarak tez özetinde benzerlik çoğunlukla önceki metinlerin tekrar kullanılmasından, kalıp ifadelerden ve çeviri abstract’lardan kaynaklanır. Özeti tamamlanmış tezin son bulgularıyla, kendi bağlamınızı yansıtan cümlelerle yeniden kurmak bu eşleşmelerin büyük kısmını ortadan kaldırır. Böylece jürinin ilk okuduğu bölüm, çalışmanızın özgün katkısını açık ve güvenilir biçimde gösterir.

İntihal Raporu Ekibi

İntihal Raporu Ekibi; tez, makale, ödev ve bildiri çalışmalarında benzerlik raporu hazırlama, raporu yorumlama ve etik akademik düzenleme konularında destek veren akademik editörlerden oluşur. Yazılarımızda öğrencilerin ve araştırmacıların benzerlik raporunu doğru okuması, kaynak gösterimini düzeltmesi ve çalışmasını kurallara uygun şekilde teslim etmesi için pratik bilgiler paylaşıyoruz. Bize işini emanet eden kişi süreci aklında taşımak zorunda kalmaz; her adımı biz kontrol ederiz.

Biyografinin Tamamını Gör