Öz intihal, bir yazarın daha önce yayımladığı ya da teslim ettiği kendi metnini, verisini veya bulgularını bunu açıkça belirtmeden yeni bir çalışmada yeniden kullanmasıdır. Literatürde “kendi kendine intihal” ya da İngilizce karşılığıyla “self-plagiarism” olarak da geçer. Metin size ait olsa bile okuyucuya ve editöre yeni bir çalışma sunduğunuzu söylediğiniz için, eski metnin kaynağını göstermemek bir şeffaflık sorunu yaratır.
Konu özellikle tezini makaleye dönüştürmek isteyen araştırmacılar için önemlidir. Çünkü tez yayımlandıktan sonra erişime açılır ve benzerlik yazılımları bu metni bir kaynak olarak bulabilir. Bu rehberde öz intihalin türlerini, tezden makale üretmenin ne zaman sorun olmadığını, raporda kendi metninizin nasıl göründüğünü ve göndermeden önce izleyebileceğiniz adımları anlatıyoruz.
Öz intihal nedir ve neden sorun sayılır?
Akademik yayıncılıkta her yeni makalenin bilime yeni bir katkı sunduğu varsayılır. Bir çalışmayı değerlendiren hakem, editör ya da okuyucu da bu varsayımla hareket eder. Daha önce yayımlanmış bir metin yeni bir çalışmaymış gibi sunulduğunda ise bu varsayım bozulur.
Örneğin aynı bulguları iki farklı dergide iki ayrı makale olarak yayımlamak, literatürde aynı sonucun iki kez sayılmasına yol açar. Bu durum özellikle derleme ve meta-analiz çalışmalarında yanıltıcı sonuçlar doğurabilir. Ayrıca daha önce yayımlanan metnin telif hakları yayınevine devredilmişse, aynı metni yeniden kullanmak telif sorunu da yaratabilir.
Bununla birlikte her tekrar öz intihal değildir. Kendi önceki çalışmanıza atıf yaparak ondan yararlanmak, bilimsel üretimin doğal bir parçasıdır. Belirleyici olan nokta şeffaflıktır: Okuyucu, hangi kısmın daha önce yayımlandığını ve yeni çalışmanın neyi farklı yaptığını görebilmelidir. Genel intihal kavramını ve türlerini merak ediyorsanız intihalin ne olduğunu anlattığımız temel rehbere de göz atabilirsiniz.
Öz intihal türleri nelerdir?
Bu kavram tek bir davranışı değil, birbirine yakın birkaç durumu kapsar. Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşılan biçimleri özetler:
| Tür | Ne anlama gelir? | Nasıl önlenir? |
|---|---|---|
| Tekrar yayım (mükerrer yayın) | Aynı çalışmanın büyük ölçüde aynı içerikle birden fazla yerde yayımlanması | Bir çalışmayı yalnızca bir dergiye gönderin, önceki yayını açıkça belirtin |
| Dilimleme | Tek bir araştırmanın, bütünlüğünü bozacak biçimde küçük parçalara ayrılıp ayrı yayınlar hâline getirilmesi | Her makalenin kendi araştırma sorusu ve özgün bulgusu olsun |
| Metin geri dönüşümü | Önceki bir yayından paragrafların atıf yapılmadan yeni metne aktarılması | Kendi yayınınıza da atıf yapın, metni yeni amaca göre yeniden yazın |
| Ödevin yeniden teslimi | Not almış bir ödevin izin alınmadan başka bir derste yeniden teslim edilmesi | Önce dersin sorumlusuna danışın ve izin alın |
Türkiye’deki yükseköğretim kurumları için hazırlanan bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi de tekrar yayım ve dilimlemeyi etiğe aykırı eylemler arasında sayar. Yönergedeki tanımlar özellikle bu yayınların akademik atama ve yükseltmelerde ayrı yayınlar gibi sunulmasına vurgu yapar. Dolayısıyla bu konu yalnızca bir yazım sorunu değil, akademik kariyeri de etkileyebilecek bir etik meseledir.
Tezden makale üretmek öz intihal sayılır mı?
Kısa yanıt: Tezden makale üretmek kendi başına bir etik ihlal sayılmaz. Tezler çoğu zaman yayımlanmamış akademik çalışmalar olarak kabul edilir ve birçok dergi tezden türetilen makaleleri değerlendirmeye alır. Hatta tezdeki bulguların hakemli bir dergide yayımlanması, araştırmanın daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşması için teşvik edilir.
Sorun genellikle şu durumlarda ortaya çıkar:
- Makalenin tezden üretildiği belirtilmez ve editör bunu benzerlik raporunda fark eder.
- Tez metni, makale formatına uyarlanmadan neredeyse aynen dergiye gönderilir.
- Aynı tezden çıkan iki makale aynı soruyu ve aynı bulguları tekrar eder.
- Derginin tezden üretilen çalışmalarla ilgili özel kuralı göz ardı edilir.
Bu nedenle pek çok dergi, makalenin bir tezden üretildiğinin ilk sayfada ya da dipnotta belirtilmesini ister. Bu beyan genellikle tezin türünü, yılını ve yapıldığı kurumu içerir. Ayrıca tezin bölümlerini makaleye dönüştürürken metni kısaltmak ve yeniden yapılandırmak gerekir. Bu dönüşümün ayrıntılarını tezden makale çıkarırken hangi bölümlerin nasıl kısaltılacağını anlatan rehberde bulabilirsiniz.
Benzerlik raporunda öz intihal nasıl görünür?
Turnitin veya iThenticate gibi benzerlik yazılımları, metnin kime ait olduğunu bilemez. Yazılım yalnızca yüklenen metni veri tabanındaki kaynaklarla karşılaştırır ve örtüşen bölümleri işaretler. Dolayısıyla tezinizden aldığınız paragraflar, raporda başka bir yazarın metniyle aynı biçimde eşleşme olarak görünür.
Örneğin tezinizin tam metni ulusal tez arşivinde ya da üniversitenizin açık erişim sisteminde yayımlanmışsa, rapor bu kaynağı listeleyebilir. Benzer biçimde daha önce bir kongrede sunduğunuz bildiri ya da önceki bir makaleniz de kaynak listesinde çıkabilir. Bazı durumlarda ise daha önce bir derse teslim ettiğiniz ödev, kurumun ayarlarına bağlı olarak öğrenci çalışmaları arasında eşleşme olarak görünür.
Bu eşleşmelerin nasıl değerlendirileceğine yazılım değil, editör ya da değerlendirici karar verir. Bu yüzden raporu okurken toplam yüzdeye değil, eşleşmenin hangi kaynaktan geldiğine bakmak gerekir. Kaynakça ve alıntıların raporda nasıl hariç tutulabileceğini Turnitin filtrelerini anlattığımız yazıda, renklerin ve kaynak listesinin anlamını ise Turnitin raporunun nasıl okunduğunu anlatan rehberde ayrıntılı olarak ele aldık.
Unutmayın, kendi metninizden gelen bir eşleşmeyi filtreyle gizlemek doğru bir çözüm değildir. Doğru yaklaşım, kaynağı açıkça belirtmek ve metni yeni çalışmanın amacına göre yeniden yazmaktır.
Makalenizi göndermeden önce kontrol edin
Tezinizden ürettiğiniz makalenin ya da tez taslağınızın benzerlik raporunu almak isterseniz, raporu arşive kaydetmeden hazırlıyor ve eşleşmelerin hangi kaynaklardan geldiğini birlikte değerlendiriyoruz. Ayrıntılar için tez ve makale intihal raporu sayfamızı inceleyebilir ya da WhatsApp üzerinden bize yazabilirsiniz. Belgenizin türüne ve kapsamına göre süreci birlikte planlar, ücreti bütçenize göre netleştiririz.
Göndermeden önce adım adım kontrol
Tezinizden ya da önceki bir yayınınızdan yeni bir makale hazırlarken aşağıdaki adımları sırayla uygulayabilirsiniz:
- Derginin kurallarını okuyun: Yazar rehberinde tezden üretilen çalışmalar, bildiriler ve ön baskılar için ayrı bir kural olup olmadığını kontrol edin.
- Önceki çalışmalarınızı listeleyin: Aynı veriyi ya da aynı soruyu kullandığınız tez, bildiri ve makaleleri bir yere not edin.
- Yeni katkıyı netleştirin: Bu makalenin önceki çalışmalardan neyi farklı yaptığını bir iki cümleyle yazabiliyor olun.
- Kendinize de atıf yapın: Önceki yayınınızdan yararlandığınız her yerde, başka bir kaynağa yaptığınız gibi atıf verin.
- Metni yeniden yazın: Giriş, literatür ve tartışma bölümlerini makalenin yeni amacına göre baştan kurun. Kopyala-yapıştır yerine kendi cümlelerinizle yeniden yazmak hem okunurluğu hem de özgünlüğü artırır.
- Beyanı ekleyin: Makalenin bir tezden üretildiğini ya da bir bildiriden geliştirildiğini derginin istediği yerde belirtin.
- Göndermeden önce rapor alın: Son sürümün benzerlik raporunu inceleyin. Kendi metinlerinizden gelen eşleşmelerin beyan ettiğiniz kaynaklarla uyumlu olduğundan emin olun.
Bu adımlar özellikle yöntem bölümünde önemlidir. Aynı ölçeği ya da aynı deney düzeneğini kullandıysanız, yöntem tarifinin önceki yayınınıza benzemesi doğaldır. Ancak burada da önceki çalışmaya atıf yapmak ve gerekiyorsa tarifi kısaltıp “ayrıntılar için bkz.” ifadesiyle yönlendirmek en şeffaf yoldur.
Üç örnek senaryo
Kuralları somutlaştırmak için sık karşılaşılan üç durumu ele alalım. Böylece hangi davranışın sorun yarattığını, hangisinin ise olağan bir akademik pratik olduğunu daha kolay ayırt edebilirsiniz.
Birinci senaryo: Yüksek lisans tezini tamamlayan bir araştırmacı, tezin bulgular bölümünü kısaltarak bir dergiye gönderiyor. İlk sayfada makalenin hangi tezden üretildiğini belirtiyor ve giriş bölümünü yeniden yazıyor. Bu durumda raporda tezle eşleşmeler görünse bile editör, beyan sayesinde durumu kolayca değerlendirebilir. Üstelik metin makale formatına uyarlandığı için okuyucu da yeni bir katkıyla karşılaşır.
İkinci senaryo: Bir yazar, iki yıl önce yayımladığı makalesinin literatür bölümünü neredeyse aynen yeni bir makaleye aktarıyor ve önceki yayınına atıf vermiyor. Bu kez editör, raporda yazarın kendi makalesini yüksek eşleşmeyle görür. Açıklama olmadığı için de metin geri dönüşümü şüphesiyle düzeltme ister. Oysa yazar önceki çalışmasına atıf yapıp bölümü yeniden kurgulasaydı aynı sorun ortaya çıkmazdı.
Üçüncü senaryo: Bir lisans öğrencisi, geçen dönem not aldığı bir ödevi başka bir derste yeniden teslim etmek istiyor. Bunun yerine önce dersin sorumlusuna danışıyor ve eski ödevini geliştirerek kullanma izni alıyor. Sonuç olarak aynı emek, şeffaf bir biçimde ve kurallara uygun olarak yeni bir çalışmaya dönüşüyor.
Görüldüğü gibi üç örnekte de belirleyici olan şey metnin kime ait olduğu değil, önceki kullanımın açıkça belirtilip belirtilmediğidir. Kısacası şeffaflık, kendi emeğinizi güvenle yeniden kullanmanın anahtarıdır.
Fark edildiğinde ne olur?
Kendi metnini belirtmeden yeniden kullanma fark edildiğinde sonuçlar, durumun ağırlığına ve kurumun kurallarına göre değişir. Gönderim aşamasında fark edilirse editör çoğu zaman makaleyi düzeltme için geri gönderir ya da reddeder. Makale yayımlandıktan sonra fark edilirse dergi bir düzeltme notu yayımlayabilir veya makaleyi geri çekebilir.
Yayın etiği komitesi COPE da editörler için hazırladığı akış şemalarında mükerrer yayın şüphesinin nasıl ele alınacağını adım adım tarif eder. Bu süreçte yazardan açıklama istenir ve yazarın savunması dinlenir. Akademik atama ve yükseltme dosyalarında ise mükerrer yayınların ayrı yayınlar gibi sunulması, etik kurul incelemesine konu olabilir.
Öğrenciler açısından durum biraz farklıdır. Not almış bir ödevi izinsiz yeniden teslim etmek, birçok kurumda akademik dürüstlük kuralları kapsamında değerlendirilir. Bu nedenle eski bir ödevinizden yararlanmak istiyorsanız önce dersin sorumlusuna danışmak en güvenli yoldur.
Öz intihal hakkında sık sorulan sorular
Öz intihal gerçekten intihal sayılır mı?
Klasik intihalde başkasının emeği kullanılır; öz intihalde ise yazar kendi metnini kullanır. Bununla birlikte önceki yayını belirtmeden yeni bir çalışmaymış gibi sunmak, yayın etiği açısından ihlal olarak değerlendirilebilir.
Tezimden makale yaparken tezime atıf vermem gerekir mi?
Evet, çoğu dergi bunu ister. Genellikle ilk sayfada ya da dipnotta makalenin hangi tezden üretildiği belirtilir. Derginin yazar rehberindeki kuralı esas alın.
Raporda kendi tezim çıkarsa ne olur?
Bu eşleşme, makalenin tezden üretildiğini beyan ettiyseniz genellikle beklenen bir durumdur. Değerlendirmeyi editör yapar; bu nedenle beyanı eksiksiz eklemek ve metni makale formatına göre yeniden yazmak önemlidir.
Aynı veriyle iki makale yazabilir miyim?
Her makalenin ayrı bir araştırma sorusu ve özgün bir katkısı varsa bu mümkündür. Ancak aynı bulguları parçalara bölüp ayrı yayınlar gibi sunmak dilimleme sayılabilir.
Bildirimi makaleye dönüştürebilir miyim?
Birçok dergi, kongrede sunulmuş bir bildirinin genişletilmiş hâlini kabul eder. Bunun için bildiriyi belirtmeniz ve makalede yeni bir katkı sunmanız gerekir. Kuralı derginin yazar rehberinden kontrol edin.
Gönderdiğim makale raporu sonrası saklanıyor mu?
Hayır. Raporlarımız arşive kaydedilmeden hazırlanır ve gönderdiğiniz belgeler yalnızca rapor hazırlamak için kullanılır, başkalarıyla paylaşılmaz.
Sonuç olarak öz intihal, kendi emeğinizi kullanmanın değil, bunu açıkça belirtmemenin bir sorunudur. Tezden makale üretmek, bildiriyi genişletmek ya da aynı veriyle yeni bir soru sormak mümkündür. Önemli olan, önceki çalışmalarınızı görünür kılmak, metni yeni amaca göre yeniden yazmak ve göndermeden önce benzerlik raporunu dikkatle incelemektir.
