Tablo ve şekillerde intihal, başka bir esere ait bir tablonun, grafiğin, diyagramın, haritanın ya da fotoğrafın kaynak gösterilmeden veya gerekli izin alınmadan bir tez, makale ya da ödevde kullanılmasıdır. Metin bölümlerinde dikkatli olan pek çok yazar, görsel öğeleri gözden kaçırır. Oysa bir grafiğin altında tek satırlık kaynak notu eksik olduğunda, çalışmanın özgünlüğü yine sorgulanır.
Bu rehberde tablo ve şekillerde intihalin nasıl ortaya çıktığını, benzerlik raporunun bu öğeleri neden her zaman yakalamadığını ve doğru kaynak notunu nasıl yazacağınızı adım adım ele alıyoruz. Amacımız görselleri saklamak değil; kullandığınız her öğenin sahibini açık ve doğru biçimde göstermenize yardımcı olmaktır.
Tablo ve şekillerde intihal ne demektir?
Akademik metinlerde tablo ve şekiller, verinin ya da fikrin en yoğun hâlde sunulduğu yerlerdir. Bir araştırmacının uzun emekle oluşturduğu bir model şeması veya bir veri tablosu, o çalışmanın özgün katkısının parçasıdır. Bu nedenle bu öğeleri kaynak göstermeden kullanmak, metin kopyalamakla aynı etik sorunu doğurur.
Sorun yalnızca birebir kopyalama değildir. Başka bir kaynaktaki grafiği yeniden çizmek, renklerini değiştirmek ya da tablodaki sütunların sırasını değiştirmek de görselin kaynağını ortadan kaldırmaz. Sonuçta veri, yapı veya fikir başkasına aitse, kaynak notu gereklidir.
Öte yandan kendi verinizle oluşturduğunuz tablolar kaynak gerektirmez. Ancak kendi önceki makalenizde yayımladığınız bir şekli yeniden kullanıyorsanız, öz intihal riskine karşı o yayına atıf yapmanız gerekir.
Tablo ve şekillerde intihal hangi biçimlerde görülür?
Uygulamada en sık karşılaştığımız durumları şöyle sıralayabiliriz:
- Doğrudan kopyalama: Bir makaledeki tablo ya da grafik ekran görüntüsü alınarak teze eklenir ve altına kaynak yazılmaz.
- Yeniden çizme: Şema veya model, çizim programında baştan oluşturulur; ancak orijinal yapı korunduğu hâlde kaynak verilmez.
- Veri aktarımı: Başka bir çalışmanın sayısal bulguları yeni bir tabloya taşınır ve veri kaynağı belirtilmez.
- İnternet görselleri: Arama motorundan bulunan infografik, harita veya fotoğraf, lisansı ve sahibi kontrol edilmeden kullanılır.
- Eksik uyarlama notu: Tablo değiştirilerek kullanılır; fakat “uyarlanmıştır” ifadesi ve kaynak bilgisi eklenmez.
- Yapay zekâ ile üretilen şekiller: Model, bilinen bir kuramsal şemayı yeniden oluşturur; kullanıcı bu şemanın kime ait olduğunu araştırmaz.
Bu durumların ortak noktası, görselin metinden ayrı düşünülmesidir. Dolayısıyla teslimden önce tablo ve şekil listesini ayrı bir kontrol başlığı olarak ele almanızı öneririz.
Benzerlik raporu tablo ve şekilleri yakalar mı?
Benzerlik yazılımları temelde metin karşılaştırır. Bu nedenle bir grafik görsel dosyası olarak eklendiyse, içindeki yazılar çoğu zaman raporda eşleşme olarak görünmez. Benzer şekilde taranmış bir tablo da metin olarak okunamadığı için karşılaştırmaya girmeyebilir.
Buna karşın Word ortamında metin olarak yazılmış tablolar raporda eşleşebilir. Özellikle ölçek maddeleri, tanımlar ve standart başlıklar içeren tablolarda bu sık görülür. Raporda bir tablonun eşleşmesi tek başına sorun değildir; önemli olan, tablonun altında doğru kaynak notunun bulunup bulunmadığıdır.
| Öğe türü | Raporda görünür mü? | Önerilen kontrol |
|---|---|---|
| Metin olarak yazılmış tablo | Çoğu zaman eşleşebilir | Kaynak notu ve tırnak kullanımını kontrol edin |
| Resim olarak eklenmiş grafik | Genellikle görünmez | Kaynak listesini elle karşılaştırın |
| Yeniden çizilmiş şema | Görünmez | Orijinal modelin kaynağını not edin |
| İnternetten alınan fotoğraf | Görünmez | Lisansı ve sahibi doğrulayın |
| Kendi verinizle tablo | Eşleşme beklenmez | Önceki yayında kullandıysanız atıf yapın |
Görüldüğü gibi düşük bir benzerlik oranı, görsellerin sorunsuz olduğunu kanıtlamaz. Raporu, görsel kontrolün yerine değil, onun tamamlayıcısı olarak kullanın. Dosya türünün rapora etkisini Turnitin dosya formatı rehberimizde ayrıca anlattık.
Doğru kaynak notu nasıl yazılır?
Tablo ve şekillerde kaynak gösterme, metin içi atıftan biraz farklıdır. Not, genellikle tablonun ya da şeklin hemen altına yazılır. Kullandığınız yazım kılavuzu ayrıntıyı belirler; ancak temel mantık hemen her kılavuzda aynıdır.
- Birebir kullanım: Öğeyi değiştirmeden aldıysanız “Kaynak: Yazar, yıl, sayfa” biçiminde bir not ekleyin.
- Uyarlama: Öğeyi sadeleştirdiyseniz, çevirdiyseniz ya da yeniden düzenlediyseniz “… çalışmasından uyarlanmıştır” ifadesini kullanın.
- Veri kaynağı: Tabloyu kendiniz oluşturdunuz ama veriler başka bir kurumdan geliyorsa, veri kaynağını notta belirtin.
- Kaynakça girişi: Notta adı geçen her kaynağın kaynakçada tam künyesi bulunmalıdır.
APA 7 gibi kılavuzlar telif durumunu da notta belirtmeyi önerir. Ayrıntılı örnekleri APA Style’ın tablo ve şekillerde telif sayfasında bulabilirsiniz. Kendi bölümünüzün tez yazım kılavuzu farklı bir biçim istiyorsa, her zaman o kılavuzu esas alın.
Teslimden önce dosyanızı birlikte kontrol edelim
Tez, makale ya da ödevinizin benzerlik raporunu arşive kaydedilmeden görmek ve tablo eşleşmelerini doğru okumak isterseniz Turnitin intihal raporu sayfamızı inceleyebilir ya da WhatsApp üzerinden bize yazabilirsiniz. Belgenizin türüne ve kapsamına göre süreci birlikte planlar, ücreti bütçenize göre netleştiririz.
Tablo ve şekillerde telif izni ne zaman gerekir?
Kaynak göstermek etik açıdan zorunludur; fakat bazı durumlarda tek başına yeterli olmayabilir. Yayımlanacak bir makale, kitap bölümü ya da ticari bir raporda başka bir yayıncıya ait şekli birebir kullanmak için çoğu zaman telif izni gerekir.
Lisans ve yüksek lisans ödevlerinde ise genellikle kaynak notu yeterli kabul edilir; çünkü bu metinler yayımlanmaz. Bununla birlikte tezler açık erişim veritabanlarında yayımlanabildiği için tezlerde de izin konusunu danışmanınızla konuşmanız faydalı olur.
Açık lisanslı görseller, örneğin Creative Commons lisanslı çalışmalar, izin almadan kullanılabilir. Ancak lisansın istediği atıf biçimine uymanız gerekir. Bu nedenle bir görseli eklemeden önce lisans türünü not etmek, sonradan yaşanacak sorunları önler.
Tablo ve şekillerde intihal riskini azaltan 7 adım
- Görsel listesi çıkarın: Çalışmadaki tüm tablo, grafik, şema ve fotoğrafları numaralarıyla bir listeye yazın.
- Her öğenin kökenini işaretleyin: Kendi veriniz mi, birebir alıntı mı, yoksa uyarlama mı olduğunu listeye not edin.
- Kaynak notlarını tamamlayın: Alıntı ve uyarlama öğelerin altına uygun notu ekleyin.
- Kaynakçayı eşleyin: Notlarda geçen her kaynağın kaynakçada bulunduğunu kontrol edin.
- Lisansı doğrulayın: İnternetten alınan görsellerin sahibini ve lisans koşulunu kayda geçirin.
- Yayın amacını değerlendirin: Metin yayımlanacaksa, birebir kullanılan şekiller için izin gerekip gerekmediğini öğrenin.
- Son sürümün raporunu alın: Tablolar metin olarak eşleşiyorsa raporda hangi kaynakla örtüştüklerini kontrol edin.
Bu adımlar özellikle literatür bölümü yoğun tezlerde zaman kazandırır. Ayrıca raporda tablo eşleşmeleri yüzünden oranın yükseldiğini düşünüyorsanız, filtrelerin nasıl çalıştığını Turnitin filtreleri rehberimizde inceleyebilirsiniz.
Kısa bir örnek: yeniden çizilen model şeması
Bir yüksek lisans öğrencisi, teknoloji kabul modelini anlatan bölümde bir makaledeki şemayı çizim programında yeniden oluşturur. Kutuların renklerini değiştirir ve okları sadeleştirir. Şeklin altına yalnızca “Şekil 2. Araştırma modeli” yazar.
Benzerlik raporu bu şekli hiç göstermez; çünkü şekil bir görsel dosyadır. Buna karşın danışman modeli hemen tanır ve kaynağın neden belirtilmediğini sorar. Öğrenci şeklin altına “… çalışmasından uyarlanmıştır” notunu ve kaynakça girişini ekleyince sorun çözülür. Üstelik bölüm, literatüre doğru bağlanmış bir model sunduğu için daha güçlü görünür.
Bu örnek, tablo ve şekillerde intihal sorununun çoğu zaman kötü niyetten değil, alışkanlıktan doğduğunu gösterir. Basit bir not, hem etik riski ortadan kaldırır hem de okurun modeli kaynağıyla birlikte değerlendirmesini sağlar.
Yapay zekâ ile üretilen grafik ve şemalar
Son dönemde pek çok öğrenci, yapay zekâ araçlarından şema, akış diyagramı veya grafik üretmesini istiyor. Bu araçlar bilinen bir kuramsal modeli yeniden çizebilir. Ancak modelin asıl sahibini her zaman belirtmez.
Bu nedenle yapay zekâ ile oluşturduğunuz bir şekil, bilinen bir modele dayanıyorsa yine o modelin kaynağını göstermeniz gerekir. Ayrıca kurumunuz yapay zekâ kullanımına dair beyan istiyorsa, görsel üretiminde aracı kullandığınızı da belirtin. Böylece hem içerik hem de üretim yöntemi konusunda şeffaf olursunuz.
Yapay zekâ ile üretilen veri grafikleri için ek bir kontrol daha gerekir. Araç, gerçekte var olmayan değerler içeren bir grafik çizebilir. Bu yüzden grafikteki her sayının dayandığı veri setini ya da yayını bulun ve notta gösterin. Kaynağını doğrulayamadığınız bir grafiği çalışmanıza eklemek yerine, kendi verinizle yeniden oluşturmak çok daha güvenli bir yoldur.
Tablo ve şekillerde intihal riskini artıran yaygın hatalar
Danışman ve editör geri bildirimlerinde aynı hataların sık tekrarlandığını görüyoruz. Bu hataların çoğu, yazım sürecinin sonunda aceleyle yapılan düzenlemelerden kaynaklanır.
- Kaynağı yalnızca metinde vermek: Paragrafta kaynağı anıp tablonun altını boş bırakmak, okurun öğenin kökenini anlamasını zorlaştırır.
- Numara kaymaları: Yeni bir tablo eklendiğinde numaralar değişir; metindeki “Tablo 3’te görüldüğü gibi” ifadesi yanlış öğeyi gösterir.
- Çeviri tablolar: Yabancı dildeki bir tabloyu Türkçeye çevirmek uyarlama sayılır; yine de kaynak notu gerekir.
- Eksik künye: Notta yazar adı geçer ama kaynakçada ilgili giriş bulunmaz.
- Ek bölümünü unutmak: Ekler kısmındaki ölçek, form ve görseller de aynı kurallara tabidir.
Bu listeyi teslimden önce son okuma sırasında kullanmanızı öneririz. Özellikle ekler bölümü, kontrol sırasında en çok atlanan yerdir. Bunun yanı sıra metin içinde uzun alıntı yaptığınız tablolar varsa, alıntı biçimini blok alıntı kuralları rehberimizle karşılaştırabilirsiniz.
Son olarak tablo ve şekil listesinin, tezin başındaki “Tablolar Listesi” ve “Şekiller Listesi” sayfalarıyla uyumlu olduğundan emin olun. Bu sayfalar otomatik oluşturulmadıysa, numara ve başlık farklılıkları jüri tarafından kolayca fark edilir.
Sık sorulan sorular
Tablo ve şekillerde intihal benzerlik raporunda görünür mü?
Metin olarak yazılmış tablolar eşleşebilir; resim olarak eklenen grafikler ve yeniden çizilmiş şemalar ise genellikle görünmez. Bu yüzden görselleri ayrıca kontrol etmek gerekir.
Başka kaynaktan tablo alıp değiştirirsem kaynak göstermem gerekir mi?
Evet. Değiştirilmiş bir tablo için “uyarlanmıştır” notu ve kaynakça girişi eklemelisiniz. Değişiklik, kaynağı gösterme zorunluluğunu kaldırmaz.
Ödevde kullandığım grafik için telif izni almam gerekir mi?
Yayımlanmayan ödevlerde genellikle kaynak notu yeterlidir. Makale, kitap ya da ticari raporda birebir kullanım için ise çoğu zaman yayıncı izni gerekir.
Kendi önceki makalemdeki şekli tezimde kullanabilir miyim?
Kullanabilirsiniz; ancak önceki yayına atıf yapmalısınız. Yayıncının telif koşullarını da kontrol etmeniz önerilir.
Kaynak notu tablonun neresine yazılır?
Genellikle tablo ya da şeklin hemen altına, kılavuzunuzun istediği biçimde yazılır. Notta geçen kaynağın kaynakçada da bulunması gerekir.
Sonuç olarak tablo ve şekillerde intihal, çoğu zaman tek satırlık bir notla önlenebilecek bir sorundur. Görsel listenizi çıkarmak, her öğenin kökenini işaretlemek ve kaynak notlarını kaynakçayla eşlemek birkaç saatinizi alır. Buna karşın teslimden sonra gelecek bir düzeltme talebini ya da etik incelemeyi büyük ölçüde önler.
