Ortak yazarlı çalışmalarda intihal, birden fazla kişinin birlikte hazırladığı bir makale, bildiri, proje raporu ya da kitap bölümünde başkasına ait metin, fikir veya verinin kaynak gösterilmeden kullanılmasıdır. Bu tür çalışmalarda bölümleri farklı kişiler yazdığı için sorun çoğu zaman tek bir paragrafta başlar. Ancak sonuçları, adı makalede geçen herkesi ilgilendirir.
Bu rehberde sorumluluğun kimde olduğunu, ortak çalışmalarda eşleşmeye yol açan tipik durumları ve gönderimden önce ekip olarak uygulayabileceğiniz bir kontrol akışını ele alıyoruz. Amacımız suçlu aramak değil; metnin bütününü birlikte sahiplenmenizi ve dergiye ya da kuruma tutarlı bir dosya sunmanızı kolaylaştırmaktır.
Ortak yazarlı çalışmalarda intihal ne demektir?
Tek yazarlı bir metinde her cümlenin kaynağını yazar bilir. Ortak bir çalışmada ise giriş bölümünü bir kişi, yöntemi başka biri, tartışmayı ise üçüncü bir yazar kaleme alabilir. Bu dağınık yapı, hangi cümlenin nereden geldiğini izlemeyi zorlaştırır.
İntihalin tanımı ortak çalışmalarda değişmez: kaynak gösterilmeden aktarılan ifade, fikir, tablo veya veri yine sorun oluşturur. Değişen şey, sorunun fark edilme biçimi ve sorumluluğun paylaşımıdır. Örneğin bir yazarın eski tezinden aktardığı iki paragraf, diğer yazarların haberi olmadan makaleye girebilir. Benzerlik raporu bu bölümü gösterdiğinde ise dergi, dosyayı tek bir bütün olarak değerlendirir.
Ayrıca ortak çalışmalarda “haksız yazarlık” da ayrı bir etik başlıktır. Katkısı olmayan birinin yazar olarak eklenmesi ya da katkı verenin listeden çıkarılması, intihalden farklı ama onunla birlikte sık konuşulan bir ihlaldir. Bu yazıda ağırlıklı olarak metin ve fikir eşleşmelerine odaklanıyoruz.
Sorumluluk kimde? Yazarların ortak yükümlülüğü
Kısa yanıt şudur: Yayımlanan metnin bütününden, adı yazar listesinde geçen herkes sorumludur. Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (ICMJE), yazarlık ölçütlerini tanımlarken her yazarın çalışmanın tüm yönlerinden sorumluluk almayı kabul etmesini bekler. Ölçütlerin tam metnini ICMJE yazar ve katkıcı rolleri sayfasında inceleyebilirsiniz.
Bununla birlikte uygulamada görev dağılımı farklıdır. Sorumlu yazar (corresponding author), dosyayı dergiye gönderen, editörle yazışan ve son sürümü onaylatan kişidir. Bu nedenle gönderim öncesi benzerlik kontrolünü koordine etmek de çoğu zaman onun işidir. Öte yandan her yazar, kendi yazdığı bölümün kaynaklarından ve doğruluğundan doğrudan sorumludur.
Türkiye’de yükseköğretim kurumlarının bilimsel araştırma ve yayın etiği düzenlemeleri de intihal ile haksız yazarlığı etik dışı eylemler arasında sayar. Bir ihlal iddiası incelendiğinde hangi yazarın hangi bölümü yazdığı dikkate alınabilir. Ancak “o bölümü ben yazmadım” savunması, metni onaylamış bir yazarı tek başına sorumluluktan kurtarmaz.
Ortak yazarlı çalışmalarda intihal riskini artıran 6 durum
Ekiplerle çalışırken en sık karşılaştığımız durumlar şunlardır:
- Yazarlardan birinin eski metni: Bir yazarın tezinden, bildirisinden veya önceki makalesinden aktarılan bölümler, atıf olmadan kullanıldığında öz intihal sayılabilir.
- Ortak veri setinin tekrar kullanımı: Aynı ekip aynı veriyle ikinci bir makale yazdığında yöntem ve örneklem anlatımları birebir tekrarlanabilir.
- Bölümlerin ayrı ayrı yazılması: Herkes kendi bölümünü yazıp birleştirdiğinde kaynak notları kaybolabilir; dipnotlar ve künyeler eşleşmeyebilir.
- Öğrenci ve danışman ortak yayını: Tezden üretilen makalede tezin kendisine atıf yapılmadığında dergi, tez veritabanıyla yüksek eşleşme görebilir.
- Farklı dillerde yazım: Bir yazar İngilizce kaynaktan çeviri yaparken diğeri Türkçe literatürü özetler; çeviri aktarımlar kaynaksız kalabilir.
- Son dakika eklemeleri: Hakem düzeltmesine yetişmek için hızla eklenen paragraflar çoğu zaman en az kontrol edilen bölümlerdir.
Bu durumların ortak noktası, metnin tek bir elden geçmemesidir. Dolayısıyla çözüm de metni gönderimden önce bir kez bütün hâlinde okumaktan geçer.
Durum bazında ne yapmalı? Kısa tablo
Aşağıdaki tablo, ekip içinde hızlıca karar vermenize yardımcı olur. Her satır, raporda sık görülen bir eşleşme türünü ve önerilen düzeltmeyi gösterir:
| Durum | Raporda nasıl görünür? | Önerilen adım |
|---|---|---|
| Yazarın önceki makalesi | Yayın kaynağı olarak üst sıralarda | Atıf ekleyin, metni yeniden kurun |
| Tezden üretilen makale | Tez veritabanıyla uzun blok eşleşme | Teze atıf yapın, dergiye not düşün |
| Aynı veriyle ikinci makale | Yöntem bölümünde yoğun eşleşme | Önceki çalışmaya atıf, kısa ve özgün anlatım |
| Çeviri aktarım | Raporda görünmeyebilir | Kaynağı yine de gösterin |
| Birleştirmede kaybolan atıf | Literatürde atıfsız eşleşme | Bölüm yazarıyla kaynak notunu tamamlayın |
Tabloda dikkat çeken nokta şudur: Raporda görünmeyen bir eşleşme, sorun olmadığı anlamına gelmez. Örneğin çeviri yoluyla aktarılan bir fikir benzerlik yazılımında düşük eşleşme verse bile kaynak gösterilmesi gerekir. Bu nedenle raporu, ekip içi kontrolün yerine değil, onun destekçisi olarak kullanın.
Ortak yazarlı çalışmalarda intihal kontrolü: 7 adımlık iş akışı
Gönderimden önce ekip olarak uygulayabileceğiniz pratik bir sıralama öneriyoruz:
- Kontrol sorumlusunu belirleyin: Genellikle sorumlu yazar bu rolü üstlenir; ancak ekip başka birini de seçebilir.
- Bölüm sahipliğini yazın: Hangi bölümü kimin yazdığını kısa bir listede tutun. Böylece eşleşme çıktığında kime sorulacağı bellidir.
- Önceki çalışmaları listeleyin: Her yazar, konuyla ilgili kendi tez, bildiri ve makalelerini paylaşsın. Bu liste öz intihal kontrolünü hızlandırır.
- Birleşik son sürümü taratın: Parçaları değil, kaynakçası ve tablolarıyla birlikte gönderilecek dosyanın tamamını kontrol edin.
- Raporu bölüm bazında dağıtın: Eşleşmeleri ilgili bölüm yazarına iletin; düzeltmeyi metni yazan kişi yapsın.
- Atıf ve kaynakçayı eşleyin: Metindeki her atfın kaynakçada karşılığı olduğunu tek kişi kontrol etsin.
- Tüm yazarların onayını alın: Son raporu ve düzeltilmiş dosyayı herkese gönderin; onaylar geldikten sonra gönderim yapın.
Bu akış küçük ekiplerde birkaç gün sürer. Buna karşın hakem sürecinde ya da yayından sonra ortaya çıkacak bir sorunu çözmek çok daha uzun zaman alır. Dergilerin gönderim aşamasında kullandığı kontrol sistemlerini Crossref Similarity Check rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Gönderim öncesi birleşik dosyanızı kontrol edelim
Ortak çalışmanızın son sürümünün benzerlik raporunu arşive kaydedilmeden görmek ve eşleşmeleri bölüm bazında okumak isterseniz Turnitin intihal raporu sayfamızı inceleyebilir ya da WhatsApp üzerinden bize yazabilirsiniz. Belgenizin türüne ve kapsamına göre süreci birlikte planlar, ücreti bütçenize göre netleştiririz.
Benzerlik raporunda ortak yazar eşleşmeleri nasıl okunur?
Benzerlik raporu, eşleşmenin kimden geldiğini değil, hangi kaynakla örtüştüğünü gösterir. Bu nedenle kaynak listesinde yazarlardan birinin eski makalesini görmek ilk bakışta kafa karıştırabilir. Oysa bu, ekibin önceki yayınlarıyla bağlantı kurulduğunu gösteren olağan bir durumdur.
Önemli olan, bu eşleşmenin atıfla desteklenip desteklenmediğidir. Kendi önceki çalışmanıza atıf yaptıysanız ve aktarılan bölüm kısaysa, editör bunu genellikle açıklanabilir bulur. Uzun ve atıfsız blokları ise öz intihal olarak değerlendirebilir. Öz intihalin sınırlarını öz intihal ve tezden makale rehberimizde açıkladık.
Bunun yanı sıra raporda tek bir kaynağın belirgin biçimde öne çıkması, genel oran düşük olsa bile dikkat gerektirir. Özellikle yöntem bölümü ortak veri setine dayanıyorsa, önceki makaleyle uzun eşleşmeler oluşabilir. Böyle bir durumda önceki çalışmaya atıf yapın ve yöntemi kısaltarak yeni çalışmanın farklarını öne çıkarın.
Kısa bir örnek: üç yazarlı bir makale
Diyelim ki üç kişilik bir ekip, bir anket çalışmasını makaleye dönüştürüyor. Girişi doktora öğrencisi, yöntemi ikinci yazar, tartışmayı ise danışman yazıyor. Birleşik dosyanın raporunda iki dikkat çekici eşleşme çıkıyor: Yöntem bölümü, ikinci yazarın geçen yıl yayımlanan makalesiyle uzun bir blok hâlinde örtüşüyor. Giriş bölümünde ise bir derleme makalesinden yakın parafraz yapılmış üç cümle görünüyor.
Ekip önce bölüm listesine bakıyor ve eşleşmeleri ilgili yazarlara iletiyor. İkinci yazar önceki makalesine atıf ekliyor ve yöntemi kısaltarak yeni örneklemin farklarını öne çıkarıyor. Doktora öğrencisi ise derleme makalesindeki fikirleri kendi cümleleriyle yeniden kuruyor ve kaynağı gösteriyor. Ardından sorumlu yazar dosyayı yeniden taratıyor, sonucu herkese gönderiyor ve onaylar gelince gönderimi yapıyor.
Bu örnekte hiçbir yazar kötü niyetli değildir. Yine de kontrol yapılmasaydı, editör aynı eşleşmeleri gönderim aşamasında görecekti. Dolayısıyla birkaç saatlik ekip içi kontrol, aylar sürebilecek bir yazışmayı önler.
Grup ödevi ve proje raporlarında ortak sorumluluk
Ortak yazarlık yalnızca dergi makalelerine özgü değildir. Lisans ve yüksek lisans düzeyindeki grup ödevleri, bitirme projeleri ve araştırma raporları da aynı riskleri taşır. Grup üyelerinden birinin internetten aktardığı bir bölüm, ödevin tamamının değerlendirmesini etkileyebilir.
Bu nedenle grup çalışmalarında da bölüm sahipliğini baştan belirleyin ve teslimden önce birleşik dosyayı birlikte okuyun. Ayrıca ders sorumlusunun grup ödevi kurallarını kontrol edin; bazı dersler katkı beyanı, bazıları ise bireysel ek rapor ister. Kural belirsizse teslimden önce sormak, sonradan açıklama yapmaktan daha kolaydır.
Akademik yayınlarda katkıları açıkça yazmak için kullanılan CRediT katkıcı rolleri sınıflandırması, grup projelerinde de iyi bir şablon olabilir. Böylece kimin veri topladığı, kimin yazdığı ve kimin düzelttiği şeffaf biçimde görünür.
Sorun fark edildiğinde nasıl ilerlemeli?
Gönderimden önce bir eşleşme fark ettiyseniz, panik yapmanıza gerek yoktur. Önce eşleşen bölümün yazarıyla konuşun ve kaynağı birlikte bulun. Ardından bölümü kendi anlatımınızla yeniden kurun ve atfı ekleyin. Son olarak birleşik dosyayı yeniden taratıp sonucu tüm yazarlarla paylaşın.
Gönderimden sonra editör bir eşleşmeyi sorarsa, açıklamayı sorumlu yazar yapar. Kısa, belgeye dayalı ve sakin bir yanıt en iyisidir: hangi kaynağın neden eşleştiğini, hangi düzeltmenin yapıldığını ve güncel dosyayı paylaşın. Böylece ekip olarak süreci sahiplendiğinizi gösterirsiniz.
Öte yandan ekip içinde bir anlaşmazlık varsa, bunu editöre taşımadan önce kurumunuzun etik kurulu ya da danışmanınızla görüşmek daha sağlıklıdır. Her durumda amaç, metni doğru ve atıf kurallarına uygun hâle getirmektir.
Sık sorulan sorular
Ortak yazarlı çalışmalarda intihal tespit edilirse kim sorumlu olur?
Yayımlanan metinden yazar listesindeki herkes sorumludur. Kurumlar inceleme sırasında bölüm katkılarını dikkate alabilir; ancak metni onaylayan yazarlar sorumluluğu paylaşır.
Ortak yazarlı çalışmalarda intihal raporunu kim almalı?
Genellikle sorumlu yazar, gönderilecek son birleşik dosyanın raporunu alır ve sonucu tüm yazarlarla paylaşır. Ekip bu görevi başka bir yazara da verebilir.
Yazarlardan birinin önceki makalesiyle eşleşme sorun mudur?
Kısa ve atıflı bir eşleşme çoğu zaman açıklanabilir. Uzun ve atıfsız bloklar ise öz intihal olarak değerlendirilebilir; bu bölümleri yeniden yazıp atıf ekleyin.
Tezden üretilen ortak makalede teze atıf gerekir mi?
Evet, tezden türetilen makalelerde teze atıf yapmak ve gerekiyorsa editöre bunu belirtmek önerilir. Derginin yazar rehberindeki kuralı da kontrol edin.
Grup ödevinde bir üyenin hatası herkesi etkiler mi?
Bu, dersin kurallarına bağlıdır. Birçok derste grup ödevi bir bütün olarak değerlendirilir; bu yüzden birleşik dosyayı teslimden önce birlikte kontrol etmek önemlidir.
Sonuç olarak ortak yazarlı çalışmalarda intihal, çoğu zaman kötü niyetten değil, koordinasyon eksikliğinden doğar. Bölüm sahipliğini netleştirmek, önceki çalışmaları listelemek ve birleşik son sürümü kontrol etmek bu riskin büyük kısmını ortadan kaldırır. Böylece dergiye ya da kuruma, tüm yazarların arkasında durduğu tutarlı bir metin sunarsınız.
