Psikoloji ve sosyoloji, kuramların ve önceki araştırmaların sürekli tartışıldığı alanlardır. Bir makalede aynı kuramı onlarca çalışma benzer kelimelerle tanımlar, aynı ölçekler aynı biçimde tanıtılır ve yöntem bölümleri birbirine çok benzer. Bu yüzden psikoloji ve sosyoloji makalelerinde intihal riski çoğu zaman kötü niyetten değil, alanın kalıplaşmış dilinden doğar.
Bu yazıda bu alanlarda benzerliğin en çok nerede yoğunlaştığını ve her bölümde metni nasıl özgün ve doğru kaynaklandırılmış hâle getirebileceğinizi anlatıyoruz.
Psikoloji ve Sosyoloji Makalelerinde İntihal Riski Neden Yüksek?
Bu alanlarda bir makalenin önemli bir kısmı başka çalışmalara dayanır: kuramsal çerçeve, değişkenlerin tanımları, kullanılan ölçekler ve önceki bulgular. Hepsi kaynak gösterilerek kullanılması gereken bölümlerdir. Kaynak gösterilse bile ifade kaynağa fazla yakınsa benzerlik raporunda belirgin eşleşmeler oluşur.
Benzerlik raporu bu bölümleri işaretler, ama her eşleşme aynı anlama gelmez. Ölçek adı ya da yaygın bir terim kaçınılmazdır; bir tanım paragrafının başka bir tezden neredeyse aynen alınması ise düzeltilmesi gereken bir durumdur.
Kuramsal Çerçeveyi Kendi Cümlelerinizle Kurmak
Sosyal kimlik kuramı, bağlanma kuramı ya da Bourdieu’nun alan kavramı gibi yaygın çerçeveler yüzlerce çalışmada benzer cümlelerle anlatılır. Kuramı ders kitabındaki tanımla aynen vermek yerine, kuramın sizin araştırma sorunuz için hangi kavramlarıyla önemli olduğunu anlatın.
Kuramın özgün tanımı gerçekten gerekliyse onu doğrudan alıntı olarak, tırnak içinde ve sayfa numarasıyla verin. Kuramı ikinci el bir kaynaktan öğrendiyseniz, mümkünse özgün esere ulaşın; ulaşamıyorsanız APA 7’de ikincil kaynak gösterimini kullanın. Parafraz için ayrıntılı örnekler parafraz yapma ve kaynak belirtme teknikleri yazımızda var.
Literatür Bölümünde Sentez
Önceki bulguların sıralandığı literatür bölümleri, her paragrafın tek bir çalışmanın özetine dönüştüğü yerlerdir. “X (2019) şunu bulmuştur. Y (2020) şunu bulmuştur.” diye ilerleyen bir metin hem tekdüze okunur hem de özetlenen makalelerin cümlelerine fazla yaklaşır.
Bunun yerine çalışmaları ortak bir soru etrafında gruplayın: hangi çalışmalar aynı sonuca ulaşmış, hangileri farklı örneklemlerde farklı sonuç bulmuş, aradaki fark yöntemden mi bağlamdan mı kaynaklanıyor? Bu karşılaştırma sizin katkınızdır ve araştırma sorunuzun neden önemli olduğunu da gösterir. Türkiye örneklemiyle yapılmış çalışmalar ile uluslararası bulguları karşılaştırmak, özellikle sosyolojide makaleye bağlam kazandırır.
Ölçek ve Veri Toplama Araçlarını Tanıtmak
Ölçeklerin tanıtıldığı paragraflar en çok eşleşen bölümlerdendir, çünkü madde sayısı, alt boyutlar ve güvenirlik bilgileri çoğu çalışmada aynı sırayla yazılır. Bu bilgileri vermek zorundasınız, ama anlatımı kendiniz kurabilirsiniz.
Atıfta neler olmalı?
Ölçeği geliştiren çalışmaya ve Türkçeye uyarlandıysa uyarlama çalışmasına ayrı ayrı atıf yapın. Uyarlama çalışmasında bildirilen güvenirlik değeri ile kendi örnekleminizde hesapladığınız değeri ayırt ederek yazın. Ölçek maddelerini makaleye eklemeden önce kullanım izni ve telif durumunu kontrol edin.
Makalenizi göndermeden önce kontrol edin
Psikoloji ya da sosyoloji makaleniz için benzerlik raporu almak isterseniz tez ve makale intihal raporu sayfamızı inceleyebilir ya da WhatsApp üzerinden bize yazabilirsiniz. Belgenizin türüne ve kapsamına göre süreci birlikte planlar, ücreti bütçenize göre netleştiririz.
Yöntem Bölümünde Kalıplaşmış Dil
Örneklem, işlem ve analiz alt bölümleri kısa ve standart cümlelerden oluşur. “Veriler SPSS programında analiz edilmiştir” gibi bir cümlenin eşleşmesi önemsizdir. Asıl dikkat edilmesi gereken, başka bir çalışmadan uzun bir yöntem paragrafının olduğu gibi alınmasıdır.
Kendi daha önceki bir çalışmanızın yöntem bölümünü yeniden kullanacaksanız, o çalışmaya atıf yapın ve hedef derginin metin yeniden kullanımı konusundaki kuralına bakın. Kendi yayımlanmış metninizi atıfsız kullanmak öz intihal sayılır; konu hakkında öz intihal rehberimize bakabilirsiniz.
Nitel Araştırmalarda Katılımcı Alıntıları
Görüşme ve odak grup çalışmalarında katılımcıların sözlerinden yapılan alıntılar sizin verinizdir; başka bir kaynaktan alınmış metin değildir. Yine de bu alıntıları açıkça ayırmanız gerekir. Katılımcı kodlarını (K1, K2 gibi) kullanın, uzun alıntıları girintili verin ve alıntıdan sonra ne anlama geldiğini kendi yorumunuzla açıklayın.
Bulgular bölümü yalnızca alıntılardan oluşursa hem okuyucu sizin analizinizi göremez hem de bölüm zayıf görünür. Temaları kendi cümlelerinizle tanımlayıp alıntıları destek olarak kullanmak daha dengeli bir yapı sağlar.
APA 7 Kurallarını Tutarlı Uygulamak
Psikolojide ve sosyolojinin önemli bir kısmında APA 7 kullanılır. Doğrudan alıntılarda sayfa numarası zorunludur; 40 kelime ve üzerindeki alıntılar blok alıntı olarak verilir. Parafrazlarda sayfa numarası zorunlu değildir, ama uzun bir eserin belirli bir bölümüne dayanıyorsanız eklemeniz önerilir.
Metin içindeki her atıfın kaynakçada karşılığı olmalı ve künyeler aynı biçimde yazılmalıdır. Derginin farklı bir stil istediği durumlarda, yazar rehberi APA’nın önüne geçer.
Göndermeden Önce Son Kontrol
Makaleyi dergiye göndermeden önce bir benzerlik raporu almak, gözden kaçan eşleşmeleri ve eksik atıfları görmenin pratik yoludur. Raporda yüzdeden çok, eşleşmenin hangi bölümde ve hangi kaynakla olduğuna bakın. Kuramsal çerçeve ve ölçek paragraflarındaki uzun eşleşmeleri öncelikli olarak ele alın.
Psikoloji ve sosyoloji makalelerinde intihal hakkında sık sorulanlar
Ölçek adlarının eşleşmesi sorun olur mu?
Genellikle olmaz. Ölçek adları ve yaygın terimler kaçınılmaz eşleşmelerdir. Sorun, ölçeği tanıtan paragrafın başka bir çalışmadan aynen alınmasıdır.
Katılımcı alıntıları benzerlik oranını etkiler mi?
Katılımcı alıntıları sizin verinizdir ve başka bir kaynakla eşleşmesi beklenmez. Yine de alıntıları açıkça ayırmak ve kodlarla belirtmek gerekir.
Kendi tezimden makale üretirken nelere dikkat etmeliyim?
Tezinize atıf yapın ve hedef derginin tezden üretilen makalelerle ilgili kuralını okuyun. Bazı dergiler tezden üretildiğinin belirtilmesini ister.
Rapor almanın en uygun zamanı ne zaman?
Metin son hâline yaklaştığında, ama düzeltme için zaman kalacak şekilde. Böylece eşleşmeleri sakin bir şekilde ele alabilirsiniz.
